O cinema doméstico na Guarda

Grazas ao traballo de Proxecto Socheo xa podemos dicir que a etapa máis pródiga en actividade de creación cinematográfica na Guarda deuse co cinema doméstico. Antes de nada hai que advertir que o calificativo de “cinema doméstico” carrexa certa polémica dentro da historiografía xa que que normalmente é un campo moi complicado de acoutar. O cinema doméstico é un cinema producido, creado, proxectado e divulgado no ámbito familiar. Malia isto hai certo tipo de cinema doméstico que desexa transcender a súa áurea e facer patente as súas ínfulas asumindo referentes do cinema comercial. É neste punto cando o cinema doméstico pasa a denominarse “cinema afeccionado”.

familiar2

Mais este non é o caso, na Guarda non houbo este problema porque as actividades cinematográficas descubertas até o día de hoxe mantéñense neutras e dentro do cinema doméstico, é dicir, cómodas dentro da súa clasificación. Mais isto non hai que velo como un demérito senón como unha extraordinaria asimilación dun novo medio de rexistro audiovisual á vida cotiá. Estas persoas non sentían unha especial predilección polo medio cinematográfico, non eran asiduos ao cinema, non eran cinéfilos. A chegada a este cinema doméstico hai que velo como un paso coherente lóxico pasando da fotografía ao mundo da imaxe en movemento. Hai que dicir o volume de produción non é moi grande. A laboriosidade do proceso cinematográfico fixo que estes cineastas tiveran unha produción reducida que, se a medimos por rolos, vai de entre 6 e 12 películas de media. Unha filmografía que na maioría dos casos se pode delimitar en 3-4 anos seguidos. Este déficit de produción propia se suplía coa compra de pequenas cintas comerciais.

Entón, porque nos facemos eco deste fenómeno na Guarda? Pois merece salientarse porque até o que levamos investigando xa xurdiron un número considerable de guardeses que podemos constatar a súa actividade cinematográfica: Juan A. Uris, José Quintas, Luís Lomba “Ayón”, Ramón Pérez, José Elías Rebollar “Bixurro”, Milo Valterra, Pedro Carrera, J. Antonio González Pacheco “Laxeiro”, Antonio Bento, Florentina Andrés, Antonio Vicente “Pirucho”, José Benito González “O da Sabina”, Jesús Zapico…

familiar3

Esta efervescencia deuse nun período moi concreto no tempo que se axusta, perfectamente, na época onde se popularizou o Súper 8, o formato de cinema familiar máis espallado. A actividade do cinema familiar na Guarda podemos situalo desde o ano 1974 até o ano 1984. Este abano coincide coa época de ouro do cinema familiar en España, coincide nun contexto histórico de adquisición de liberdades polo cambio de réxime político até un cambio de paradigma no campo tecnolóxico: o paso do cinema ao vídeo.

A maioría das persoas que fixeron este cinema doméstico eran homes. Eran sobre todo profesionais liberais; médicos, farmacéuticos, banqueiros… Mais tamén había outro grupo importante e significativo que eran os mariñeiros. Este gremio foron vehículos perfectos de difusión da tecnoloxía grazas as súas constantes viaxes, especialmente ás Canarias. Tanto Las Palmas de Gran Canaria como Tenerife eran portos francos onde se podían adquirir estes trebellos a baixo custe se o comparamos cos prezos na Península. Os mariñeiros mercaban tanto para eles como para familiares, amigos e coñecidos. A compra constaba de todo equipo: cámara e proxector. A maiaría de equipos son sen son pero vemos como hai algúns casos puntuais onde aparecen cineastas que tamén teñen cámaras con este complemento.

Mais o Súper 8 precisaba dunhas prestacións constantes. Había que mercar rolos de película virxe, había que ter acetona para as montaxes rudimentarias, aparellos para a edición e, sobre todo, o revelado das películas. Para todo isto había que ir a Vigo a locais de fotografía como Vigofoto. Este contacto se podía facer en persoa, trasladándose á cidade olívica, ou empregando de intermediarios a fotógrafos locais como Cadilla ou Rivas.

familiar22

Algúns dos cineastas tiñan contacto entre eles. Non era que formasen un grupo nin nada parecido, eran un grupo de amigos que quedaban nalgunha casa a ver películas, se consultaban cousas, se asesoraban, se prestaban cousas e se animaban a facer cousas.

O que máis retrataban eran os eventos familiares: casamentos, comuñóns, cumpleanos, bautizos… Asemade se levaba a cámara para rexistrar paseos, excursións, viaxes, vacacións… Tamén se recolleron festividades importantes para o pobo, tanto relixiosas como laicas. Entre as primeiras destacan filmación do Día do Señor (coas célebres alfombras florais), Semana Santa, Santa Trega… E entre as segundas destaca o gran acontecemento guardés por excelencia: a Festa do Monte. Esta festa é un grande espectáculo por si mesma digno de ser cinematografiado: subida, xura, bailes, música, desfeita, xente, acción, paisaxe… Mais sobre todo é no desfile do sábado onde se daban cita máis cámaras tanto locais como foráneas. Era tal a súa densidade que incluso se gravaban uns a outros. Nestes documentos inconscientes pódese saber o nivel de propagación do cinema familiar, o modelo das cámaras, se tiñan son, se ían con cámaras de fotos, a procuras do encadre…

fondo laxeiro

Dito isto podemos dicir que o cinema familiar foi un fenómeno que tivo un grade acubillo na Guarda. Pódese pensar que forma parte dunha moda, que noutras poboacións sería igual ou parecido. Mais despois de todo o material que está saíndo á luz en Proxecto Socheo podemos dicir que o número de cineastas guardeses era bastante significativo. Agardamos que con este artigo sexa motivo para que aparezan máis cineastas e máis películas. E xa para rematar facemos un chamamento aos veciños da Guarda para que rebusquen nas súas pertenencias para atopar estes tesouros. Esta produción creouse dunha maneira desprendida, sen ambicións, mais agora mesmo é un patrimonio excelente que fala moitísimo de nós e do noso pasado recente.

Xurxo González

Entrevista a J. Antonio González Pacheco “Laxeiro”

IMG-20200517-WA0005

Era afeccionado ao cine? Ía moito ao cinema?
Non, pouco.

Tiña cámara fotográfica antes de ter cámara de cine?
Si.

Onde mercou a cámara?
En Canarias, en Las Palmas, case todas eran de alí, valían a metade de cartos. Trouxen dúas, unha para min e outra para Antonio Bento, de Camposancos.
Tanto a de cine como a de fotos compreinas en Las Palmas.

Alguén lle asesorou?
Si.

Porque a mercou?
Para gravar eventos.

Quen tiña cámaras parecidas? Coñecía a outras persoas da Guarda que tiveran cámara de Súper 8?
Había poucas. Antonio, e ao menos dúas persoas máis, unha era mariñeiro, pero non lembro quenes eran. Lembro que alguén tiña unha con son pero non sei quen, tal vez Luís. Luís Lomba, Ayón, proxectaba películas que gravaba nunha casa, algunhas tiñan son.

Filmaba sen son?
Si, sen son.

Que motivos filmou?
Un pouco de todo; vodas, desfiles, festas, eventos familiares.

Durante canto tempo filmou? En que anos?
A partir do ano 74 hasta máis ou menos o 83-84.

Onde levaba as películas a revelar?
En Vigo, nunha tenda chamada Vigofoto.

Como facían o visionado das películas?
Con proxector, e montaba anacos de películas distintas que pegaba con acetona.

Que lle dicía a familia?
Nada en concreto. Non lembro.

Aínda ten a cámara e o proxector?
Si, conservo as dúas cousas.

Porque non filmou mais?
Falta de tempo, tiña que traballar, ía ao mar.

Cantos rolos conforman o seu fondo?
Ao estar montados varios rolos, non sabería con exactitude, uns 15-20.

Sabe de alguén na actualidade que teña filmacións caseiras como as súas?
No sei, supoño que Bento e Luís Ayón.

Nuestro primer viaje a Galicia. Recuerdos de Teresa Mlawer

Familia (2)

Teresa con familiares na última visita que fixo a Camposancos no ano 1996.

Primero llegó mi hermana, la primogénita: rolliza, risueña, con dos simpáticos hoyuelos en los cachetes.  Tenía un pelo negro como el azabache y unos ojos vivos que parecían bailar en su cara. Mi padre, (bueno a decir verdad, cuando aquello todavía no era mi padre) seguro de que su primer hijo sería varón, había decidido, junto con mi madre, que se llamaría José.  Pero al final, y como Pepa no era una opción, decidieron ponerle Inés, en honor a mi abuela materna.  Tres años más tarde, llegué yo.

Mi padre, seguro de que esta vez sí sería varón, pasaba todo el tiempo hablándole a mi hermana Inés de que pronto llegaría Pepe, su hermanito, pero cuán grande no sería su sorpresa cuando la enfermera salió a su encuentro en la clínica y le dijo: “Felicidades don José,  ha tenido usted otra niña”.  Esta vez, para consolar un poco a mi padre, mi madre sugirió que me pusieran Josefa Juana (había nacido el día de San Juan) pero, cuenta la leyenda, que desde mi  cunita, todavía en la clínica, al escuchar eso de la boca de mi madre, monté en un llanto de cólera. No sé si fue exactamente mi llanto de protesta o el hecho de que a mi padre no le gustaba mucho el nombre, que decidieron ponerme Teresa, como mi abuela paterna.  Sin embargo, lo de Juana, y a insistencia de mi madre, se quedó como segundo nombre.

Según me contaron mis padres, yo era un bebé tranquilo y feliz y según iba creciendo me interesaba por todo lo que veía y ocurría a mi alrededor.  Me encantaban los libros y que me leyeran todo el tiempo. Me acostaba en la cama de mis padres, con mi chupete, y escuchaba las historias con atención. A parte de los libros, tenía una gran afinidad con mi chupete.  Tenía ya dos años y medio y no lo soltaba más que para comer.  Mis padres no sabían ya qué hacer para que yo dejara el chupete.

Corría el año 1947, yo tenía tres años, cuando mi padre decidió regresar a España por primera vez desde que se había marchado, siendo aún casi un niño.  Sería un viaje largo, por mar, y mis padres estuvieron debatiendo por un tiempo si quizás yo era muy pequeña para hacer una travesía en barco tan larga y si deberían quitarme el chupete antes o después del viaje.  Creo que lo intentaron, pero fue en vano.

Unos días antes de viaje se celebró una gran fiesta en casa con familiares y amigos para desearnos un buen viaje. Al fin y al cabo, atravesaríamos el Atlántico en el barco Marqués de Comillas, durante 21 días, hasta llegar a Galicia, tierra donde nació mi padre.

Se hicieron todos los preparativos y mi madre se encargó de que no nos faltara nada, no solamente durante la travesía, sino durante los seis meses que pasaríamos en Galicia. Incluso llevábamos suficiente café cubano, porque si yo tenía adicción al chupete, mi padre la tenía a su “buchito” de café cubano todas las mañanas y todas las tardes.

Por fin llegó el día del viaje, y familiares y amigos fueron al muelle a despedirnos. Entre lágrimas y alegría zarpamos del puerto de la Habana rumbo a la Coruña, donde desembarcaríamos para luego hacer el resto del recorrido por tren a Vigo, y de ahí en auto a Camposancos, pueblo que vio nacer a mi padre.

Yo era muy pequeña para recordar esa travesía y ese viaje a Galicia, pero tantas veces escuché la historia de los labios de mis padres y de mi hermana que para mí es quizás el recuerdo más vivo de cualquier viaje que haya hecho yo desde entonces.  También algo extraño ocurrió en mí y es que hasta hoy en día con solo mencionar Galicia y el recuerdo de ese viaje, me parece que lo vivo otra vez, sin mencionar el amor que en mí nació y aún perdura por el lugar donde nació mi padre.

De todas las historias de ese viaje, hay dos que en particular me hacen sonreír y  que  han pasado a ser parte de la tradición oral de mi familia.

****************************************************

Estaba yo en los brazos de mi padre, en la cubierta del Marqués de Comillas, en medio del Atlántico, cuando se le ocurre a mi padre decirme que si no me gustaría ver cómo mi chupete podía moverse entre las olas y no hundirse.   Como siempre he sido muy curiosa, no lo dude ni un instante en sacarme el chupete de la boca y tirarlo por cubierta hacia el mar.

Mi padre me contó que al principio yo estaba muy contenta y aplaudía al ver cómo mi chupete se mantenía a flote entre las inmensas olas. Sin embargo, poco a poco la alegría fue desapareciendo de mi cara al yo ver que lo perdíamos de vista hasta desaparecer completamente en la oscuridad del inmenso mar. Fue entonces que me di cuenta de que nunca más volvería a ver a mi chupete. Mi padre trató de consolarme diciéndome que se había ido de viaje y que a la vuelta de España lo encontraríamos esperándonos en el muelle de la Habana.

burro (1)

Teresa coa súa irmán Inés sobre o burro Domingo. (c. 1947)

Aunque mis padres llevaban un chupete de repuesto, decidieron no dármelo y aprovechar el hecho de que yo misma había tirado el chupete al mar.  Según me contaron mis padres, durante el resto de la travesía no dejé de llorar por mi chupete: lloraba todas las noches hasta que el sueño y el cansancio me rendían.  Estoy segura de que no fue la mejor travesía para nuestros vecinos de camarote.

Al final de la larga travesía, y después de otros viajes por tren y carretera, llegamos a Camposancos, el pueblo de mi padre.  Nuestra llegada fue recibida con gran regocijo por el pueblo: regresaba, después de casi 30 años, el hijo más pequeño de Teresa y Serafín y con su esposa cubana y las niñas americanas.

Teresa Mlawer

(Texto proporcionado por William Mlawer)

Teresa Mlawer: unha camposina no cumio do mundo editorial

teresa Mlawer

Hai que recoñecelo, desde o principio moi pouca xente na Guarda, nós entre eles, escoitara falar de Teresa Mlawer. A súa morte, fai unhas semanas, levou a que se publicaran varias semblanzas da súa figura en varios xornais galegos. Entre os seus incribles datos biográficos sinalaban o seu lugar de nacemento: A Guarda. Este feito provocou moita curiosidade e intentouse investigar algo desta, para nós -os seus veciños-, enigmática muller. Porén, seu apelido non axudaba: Mlawer… Un apelido estraño para estas latitudes e que tiña unha reminiscencias xudías e polacas. 

Uns días máis tarde un coñecido editor galego, Xosé Ballesteros, fixo unha semblanza da súa figura na Voz de Galicia e especificou máis aínda a súa procedencia: Camposancos. Este foi un dato moi importante xa que permitía acoutar a procura. Nese último escrito contaba unha anécdota persoal de que cando era pequena montou no burro da súa tía Isabel. Malia a situación de alarma polo coronavirus o poder de pesquisa polas redes sociais púxose de novo en evidencia e foi así, como pouco a pouco, coa axuda de moitos veciños, foise tecendo a biografía que quedaba oculta de Teresa Mlawer.

O apelido orixinal de Teresa foi Rodríguez. O seu pai chamábase José, unha familia con sete irmáns, tres homes e catro mulleres. El era o menor dos homes. O seus irmáns maiores, Agustín e Benito, marcharon emigrados a Cuba. José imitounos con 14 anos e púxose a traballar nas empresas dos seus irmáns. Mentres, en Camposancos ficaron as súas irmáns Adoración, Avelina, María e Isabel. Esta última foi a propietaria do burro Domingo, protagonista da anécdota da nenez á que sempre se refería Teresa. A casa familiar aínda está en pé, preto das Casa das Torres, uns cen metros polo camiño do Lugar Salgueiro.

José Rodríguez casou cunha cubana chamada Francisca Mistral. Teresa naceu o 24 de xuño de 1944. Mais o lugar do seu nacemento todo nos apunta á Habana. Neste punto é onde xurde algo de controversia en como no primeiro artigo no xornal Nós apuntaban o seu nacemento na Guarda e como as biografías oficiais sinalan á capital de Cuba. O cura e os veciños de Camposacos corroboran esta última opción.

Teresa tivo unha irmán maior chamada Inés. Malia nacer en La Habana hai que dicir de que, cando tiña 3 anos, cruzou o Atlántico e veo a Galicia a ver a familia paterna e ficou en Camposancos case 9 meses. É nese momento cando se fixan as lembranzas da Teresa “galega” e os recordos co burro Domingo. Volvería unhas cantas veces máis a Camposancos o que lle axudaría a consolidar as súas lembranzas. De adolescente volvería outra vez.

teresa casa 2

Casa familiar de Teresa Mlawer en Camposancos.

 

Coa chegada da Revolución Teresa deixou Cuba no ano 1961, tras un paso por España emigrou aos EE. UU., concretamente a Nova York. Casouse en 1964 co cubano René Gayol e tivo una filla que se chamou Vivian. O matrimonio non durou moito, separáronse unha década despois, no ano 1974. Comezou a súa andaina no mundo editorial como tradutora de libros. En 1976 casou en segundas nupcias con William Mlawer do que colleu o seu apelido. Entre os dous fundaron a librería Lectorum, especializada en libros infantís para nenos. A súa figura tivo moito predicamento e consolidouse como unha das persoas de referencia na literatura infantil. A súa gran aportación fo introducir a literatura traducida a español no mercado norteamericano onde hai unha gran presenza latina. A crise do libro de papel fixo reconducir a súa carreira cara a distribución de libros mais aínda así, esta reformulación acrecentou o prestixio internacional de Teresa.

A última vez ue visitou Camposancos foi no ano 1996. Segundo din algunhas fontes Teresa Mlawer volveu de maior a Camposancos, para ver como cambiara a terra onde nacera o seu pai. En Camposancos estaba a súa familia e tamén parte das súas primeiras lembranzas. Non se saberá a estima que lle tiña a Galicia mais os que a coñeceron din que sempre que podía presumía de galega.

A NY Public Library, unha das bibliotecas máis importantes do mundo, fíxose eco do seu pasamento, podedes leela nova premendo aquí.

A Cruzada xa ten a súa película: De barrio

De barrio é o título da película dirixida por Xurxo Chirro que se vai estrear no FICX (Festival Internacional de Cine de Xixón) e no Festival Internacional de Cine de Mar del Plata en Arxentina. Este é un proxecto que se puido concretar grazas á colaboración entre as asociacións Proxecto Socheo, da Guarda, e O Faiado da Memoria, de Vilagarcía de Arousa.

Despois de moitas tentativas Xurxo Chirro foi quen de materializar un proxecto que tiña en mente desde o inicio da súa traxectoria cinematográfica. A idea era facer un filme sobre o barrio da Cruzada, un enorme fresco sobre o lugar onde naceu e se criou. Mais sempre cando se aproximaba a este territorio sentimental as cousas mudaban. Foi acumulando material sen atinar coa súa vertebración. Finalmente o fío condutor foi unha veciña maior, Benedicta Rodríguez Sobrino, que coas súas lembranzas convértese nunha metáfora do propio barrio onde xa só quedan lembranzas do que foi.

Segundo as intención de Xurxo Chirro: “Cando creces nun lugar estableces unha serie de vinculacións identitarias que se van potenciando segundo as vivencias. Cando te ausentas durante moito tempo e regresas se produce unha fractura. As cousas xa non son como antes. Todo cambiou: o progreso transformou as maneiras de vivir, a maioría da xente maior que coñecías morreu, as casas destruíronse… Agora xa so queda memoria, unha memoria fráxil que intenta que as túas lembranzas non se oculten definitivamente na néboa que supón o paso do tempo”.

Desde Proxecto Socheo queremos agradecer a toda a xente que amosou a súa disposición favorable para que o proxecto se materializase. Asemade, tamén quere sinalar que esta película é unha homenaxe a todos os veciños e veciñas da Cruzada tanto de hoxe como do pasado porque foron eles quen o viven e o viviron participando da construción dunha comunidade cunha idiosincrasia moi definida.

DE BARRIO CARTEL-web