A Real Academia Galega das Belas Artes celebrou o inicio do ano José Suárez a quen se lle dedica o Ano das Artes Galegas. Suárez foi un dos fotógrafos máis sobranceiros de Galicia e que ten una especial vinculación coa vila da Guarda. Sería moi interesante que o Concello da Guarda se sumara a estas conmemoracións.
José Suarez naceu en Allariz en 1902. Nos anos 30 visitou A Guarda e daquela xa hai testemuños de fotografías a mariñeiros da Guarda. No ano 36 volveu a visitar A Guarda co cineasta Carlos Velo participando no proxecto do documental Galicia, do que Proxecto Socheo recuperou estas imaxes:
Co estalido da Guerra Civil foise ao exilio e fíxose unha figura da fotografía de recoñecemento mundial. Nos anos 50 regresaría a Galicia e nos anos 60 volvería a facer novas series de mariñeiros e por iso volveu A Guarda outra vez.
Nos últimos anos sufriu moito polo esquecemento do seu traballo e a súa figura. Volvía A Guarda cada certo tempo porque era o lugar onde estableceu un maior nexo entre a súa obra e a súa concepción da realidade.
Finou no Hotel Martin Rey da Guarda, o 4 de xaneiro de 1974.
Estreouse no Nadal a última película de Sánchez Arévalo, Rondallas. Unha data de lanzamento estratéxica que, sen dúbida, contribuíu a ter certo impacto na billeteira. Cómpre salientar a súa condición de filme familiar: unha proposta capaz de reunir xeracións arredor dunha experiencia compartida, coa promesa dun entretemento amable e dunha tarde agradable no cinema. Alá fomos.
No noso caso, había un aliciente engadido: A Guarda, a miña vila natal, convertíase no escenario principal da historia. Vivir na emigración intensifica inevitablemente a saudade, e por iso a escolla desta película naceu tamén do desexo de recoñecer na pantalla grande un espazo propio. Un Carranque de Ríos en toda regra. A Guarda aparece no 90 % da metraxe, e faino cun protagonismo visual incuestionable, especialmente nas imaxes do porto. A súa disposición en anfiteatro permítelle á cámara construír planos de gran potencia estética: xogos de luz, angulacións coidadas, eleccións de distancia focal que transforman o perfil da vila nunha especie de escenario teatral, subliñando a idea de localidade en riba do mar. Non custa admitir que A Guarda aparece máis fermosa do que é na realidade. O feísmo arquitectónico, tan característico, é reinterpretado aquí dun modo abstracto e simbólico, dotándoo dunha presencia que, se ben non é fiel ao detalle, resulta cinematograficamente eficaz.
Outro aspecto central é a cuestión idiomática. A película pedía, de maneira natural, estar rodada en galego. Calquera outra opción resulta, cando menos, moi moi discutible. É probable que o equipo creativo fose consciente diso, e dobráronse ás esixencias da mercadotecnia impoñendo unha solución intermedia: un castelán con acento da contorna. Este punto xerou numerosas críticas, e con razón. Con todo, como falante nativo da zona do Baixo Miño, debo dicir que esa maneira de falar non é tan allea á realidade: un español impregnado de entoacións e estruturas galegas do lugar. Nótase que houbo certo asesoramento lingüístico. O problema é que para quen non pertence á zona, esta fala pode parecer unha caricatura, un estereotipo que roza a burla e que remite ao vello imaxinario de “Xan das Bolas”. A intención pode ser realista, pero o efecto corre o risco de ser paródico.
No plano xenérico, Rondallas preséntase como unha dramacomedia destinada a “facer sentir ben”. Insírese nunha tradición de filmes con historias de superación colectiva, cunha competición artística ou deportiva como motor narrativo, onde unha comunidade afronta un conflito e sae reforzada. Aquí, o “mal” non está explícito, é a memoria traumática dun naufraxio que deixou unha ferida aberta. A idea é suxestiva e intelixente como punto de partida dramático, pero a súa resolución resulta pouco verosímil para unha vila mariñeira: descubrimentos repentinos, cambios de opinión apresurados, redistribucións de culpas que parecen pensadas máis desde fóra que desde dentro da lóxica comunitaria real. O mesmo ocorre con outros conflitos secundarios: as autolesións do mozo, a marcha a estudiar a unha universidade estranxeira… elementos graves e complexos que aparecen tratados con certa lixeireza, como simples resortes narrativos.
Este maniqueísmo queda parcialmente atenuado polo pretendido carácter coral da película. Catro tramas (musical, drama, romance e humor) entrelázanse con ritmos distintos e a montaxe as alterna con habilidade. O elenco, maioritariamente galego, funciona con solvencia, aínda que o humor é directo, pouco sutil, sen moito espazo para o matiz. Os personaxes constrúense a partir de estereotipos e apenas se lles concede profundidade psicolóxica; a comedia, en ocasións, deslízase cara á parodia excesiva.
E así péchase o círculo. Rondallas é unha proposta con forte carácter galego, mais paradoxalmente sen o galego como lingua vehicular. Non hai escusas, esta circunstancia bota polo chan o resultado. Un proxecto ambicioso dunha produtora local, dirixido por alguén alleo ao contexto cultural profundo que retrata. Volvemos, dalgún xeito, a vellos esquemas: un cinema que aposta por unha mirada externa, sacrificando verosimilitude e honestidade cultural en favor dun maior éxito de público. Un eco distante do cinema promovido nos tempos de Manuel Fraga, onde Galicia era escenario máis que suxeito. Falamos pois dunha volta ao cinema galego de antes do 2005. Un bucle perigoso que apunta a dilapidar o período máis excelso da historia do cinema galego. A falta de política audiovisual fai que proxectos ben intencionados como este queden a medio camiño: agradable na forma, adobíos folcloristas, hábil no entretemento pero incapaces de decantarse cunha verdadeira aposta pola identidade, pola lingua e por unha mirada propia sen complexos.
En conclusión, podemos aceptar a película na súa condición de publirreportaxe, mais doe profundamente a imaxe dunha reacción social dócil, edulcorada e desactivada fronte a un feito tan brutal e dramático como un naufraxio. A memoria colectiva da Guarda conta outra historia ben distinta: en 1989, tras a traxedia do Velasco II, onde morreron 11 mariñeiros, os veciños plantáronse con moita rabia e dor diante das portas da Xunta para denunciar o abandono e o desamparo institucional. Foi unha mobilización masiva, cargada de dignidade, orgullo e solidariedade, que marcou para sempre a vila e a bisbarra. Esa capacidade de resposta combativa, militante e transformadora en Rondallas fica desactivada pola contenda musical. Todo fica anulado e agochado e incluso se emprega como xiro da trama unha vil e vergoñenta delación que desmerece y desacredita ao colectivo mariñeiro. Mágoa que as tradicionais treboadas do Baixo Miño aínda non teñan “Viva la vida” de Coldplay no seu repertorio.
En 2022, Susana Fortes publicaba o libro Nada que perder, da Editorial Planeta, onde como circunstancia máis interesante é que a acción acontece na Guarda. O argumento móvese dentro do xénero do suspense. Unha muller, Blanca, regresa ao lugar da súa adolescencia para resolver, coa axuda so xornalista Lois Lobo, un misterio ancorado no tempo: a desaparición de dous irmáns adolescentes no ano 1979. Unha historia sobre os carreiros da memoria aprisionada polas prescricións e medos dunha sociedade pechada e chea de segredos.
Fortes é una escritora que se move dentro dun tipo de novela que aspira a ter certo perfil de best-seller, un tipo de novela que aposta polo popular e pola literatura comercial sobre todo amparándose no linguaxe cinematográfico como bálsamo. Nas súas novelas prodúcese unha simbiose entre a literatura e o cinema para facilitar ao lector o seu traballo e apostar claramente polo entretemento. Vai alén da homenaxe ou do referenciala e nótase moito na progresión narrativa da novela no que sacrifica as descricións dos lugares e a profundidade psicolóxica dos protagonistas pola acción. Os acontecementos na novela son fluídos e liviáns e todo está supeditado en manter o suspense do relato.
Susana Fortes, naceu en Pontevedra en 1956 e é a irmán do xornalista Xabier Fortes. Estudiou historia na Universidade de Santiago de Compostela e é capaz de compaxinar o seu traballo como docente coa súa actividade literaria. En 1994 publicou o seu primeiro libro titulado Querido Corto Maltés, Premio Nuevos Narradores. Con esta primeira obra xa marcou a tónica do seus seguintes libros: escritos que teñen sempre no punto de mira na fiversidad artística: banda deseñada, fotografía, cinema… A súa literatura pode encadrarse dentro de certa preocupación postmoderna no que soster a inspiración ou un ecosistema no que insuflar un ambiente determinado.
A escritora galega escribiu artigos sobre cinema, tamén colaborou en proxectos cinematográficos. Esta novela ten xerme de guión. Manexa elementos propios do xénero, neste caso policiaco. Unha protagonista intenta tirar dun fío no que saia unha verdade oculta. Un libro que intenta sumarse á emerxencia da novela negra e, sobre todo, aquela que está marcada pola singularidade dun territorio como son as novelas negras escandinavas. O de situar Galicia como escenario dunha trama policiaca non é novo e esta novela parece que está ao rebufo da cima de da triloxía do inspector Leo Caldas de Domingo Villar ou das novelas de Pedro Feijoo.
Mais aquí é onde falla Fortes, fica no superficial e non lle da singularidade aos personaxes, non contemplan ningún grado de adaptación ao territorio. Moitas veces, os personaxes e as situación están metidas a calzador porque simplemente están codificadas polo xénero. Si existe un territorio recoñecible: a comarca do Baixo Miño e concretamente A Guarda. En Nada que perder quen perde é Camposancos que lle cambian o nome por As Covas. Mais a toponimia segue sendo un foco de atracción para o lector coñecedor dos espazos da realidade. Tamén saen a relucir a incerteza da Transición, as situacións económicas, os elementos de ocio, os medios de comunicación, os episodios locais da Guerra Civil… É como “un quero e non podo”, hai un interese epidérmico en contextualizar a acción, dun tempo que xa pasou, mais todo en base ao acumulativo e ao superfluo.
Andamos obnubilados polas luces de Nadal sucumbindo ao engado de doces dourados que fan agochar a bulimia coa que se caracteriza a política cultural local. As cortinas de fume virais non van encubrir o traballo calado de entidades orfas e dos grandes facedores culturais que seguirán perfilando o seu nome para a historia.
Un deses nomes é a figura de Manuel Álvarez, un dos fotógrafos máis sobranceiros de Galicia, que, tras dar por rematada a súa estancia en Suíza, asentouse na Guarda na procura das súas raíces e de acubillar coa súa sombra escintileos artísticos. Curiosamente froito deste transo é este libro: Sementeira Porträts. Publicación feita a catro mans onde se cruzan as fotografías de Manuel Álvarez e os poemas do escritor Manuel Rivas. O libro, editado por Barede pranca, é do ano 2019, do ano da pandemia, en el se da a intención de volver a crer na convivencia humana.
O libro ten como protagonista a Sociedade Galega Sementeira da cidade helvética de Basilea. Nel recóllese una serie de fotos dos distintos emigrantes galegos que conforman esta asociación. A escolma de retratos teñen como denominador común: unha xeración de galegos que optaron pola diáspora para poder gañarse a vida. Algúns son máis novos pero todos teñen a mesma pose: coas mans cruzadas diante do corpo. Este é o puntum das fotos: o destaque dunhas mans facedoras, xeradoras de traballo, dun traballo esquivo, que se atopou lonxe do fogar e que, finalmente, dan sentido ás vidas.
Acompañando ás fotos temos pequenos escritos poéticos. Haikus que ilustran sentimentos abstractos do mundo que agroma coa emigración. Saen á luz o traballo, a saudade, a dignidade, soidade, as apertas, a memoria… estes conceptos arroupan unas imaxes que falan por si soas pero que lle dan un contexto necesario. No texto final, escrito por Manuel Álvarez, fala das “ausencias dun lugar matrio para ficar nese espazo incerto de indulxente claridade”. Esta frase tórnase significativa da natureza da emigración: dun baleiro na continuidade de habitar o lugar onde se naceu. Álvarez bota man da fotografía como un medio de restablecer ese oco coa claridade sobre o fondo negro. As fotografías son fantasmas dunha existencia pasada que nunca volverá mais servirán para sandar feridas. Unha exhortación da memoria que vai alén da persoa que posa na foto ou a persoa que ve a foto ou lee o libro, este revelado intenta mitigar o esvaecemento dun pobo ante o seu problema secular: a emigración.
Por estrañas circunstancias chegou as miñas un libro moi singular que instoume a tirar de moitos fíos suxerintes. A Casa Grande de Romarigães é un libro escrito polo portugués Aquilino Ribeiro. A versión que puiden ler é una edición especial traducida ao galego que fixo a Factoría K da Editorial Kalandraka realizada en 2022. Concretamente o libro pertence á colección “Confluencia” onde a editorial edita libros de outras literaturas co fin de ser una “aperta entre linguas”. Mais outro reclamo que tiven foi a portada onde aparecía o nome de María Alonso Seisdedos, tradutora viguesa de ampla traxectoria que reside en Goián, Tomiño.
Teño que recoñecer que non sabía nada do seu autor. A chave foi o título que me levou a fisgar a contraportada e alí vin que o argumento da novela acontecía no Alto Minho. Rapidamente fun a Google Maps e quixen saber onde se situaba a poboación de Romarigães e foi así como puiden concretar a súa localización á sombra da Serra da Arga, concretamente en Paredes de Coura.
Afondando na biografía de Aquilino Ribeiro vin que era un escritor que desenvolveu a súa actividade no 2/3 do século XX. Naceu a finais do século XIX, concretamente en Semancelhe (rexión do Norte), en 1883. Abrazou a causa republicana e mudouse a Lisboa onde estivo implicado en varios feitos revolucionarios. Unha militancia que o levaría estar durante distintos períodos no exilio en grandes capitais europeas como París ou Berlín. Combinou as crónicas sociais xornalísticas coas novelas. O seu interese fixouse na sociedade do rural, na historia e na tradición. E estas tres variables converxen no título que nos ocupa: A Grande Casa deRomarigães, escrita, tardiamente, no ano 1957. Finou en Lisboa no ano 1963.
A novela conta a evolución dun liñaxe desde o século XVII até o século XX. Enumera todas os vaivéns sentimentais dos distintos membros. A novela é moi moderna a medio camiño entre o reportaxe e o diario e ten unha estrutura de “novela río” case raiando o folletín que lembra ao seu admirado Camilo Castelo Branco e con fonduras realistas de Eça de Queizoz. A isto hai que sumar o contexto onde a narración busca o acubillo dos momentos máis determinantes deste período, desde a Guerra de Restauración portuguesa ate o colonialismo portugués a finais do século XIX. Todo se move mais hai algo que fica quieto como se fora o epicentro de todo: A Casa Grande de Romarigães. Cada parte da novela xoga coa anterior a posterior establecendo cambios de personaxes e de vicisitudes. A casa se volve nun vértice xeodésico nun referente onde ver cambiar o mundo. A narración fracturase, os personaxes sucédense, non ha continuidade. Aquilino Ribeiro é capaz de recoller a transcendencia do paso do tempo, apunta como o fluír da vida son fulgores que se esvaecen no esquecemento. E así, desta maneira, a novela recolle o espírito de cada época desde un esplendor barroco a unha melancolía fin secular. Un declive dunha proxenie que entronca co ocaso dun país, unha decadencia moi gatopardiana. Segundo as críticas: “É nacional, sen deixar de ser individual, e, sendo individual, ten credenciais para se universalizar”.
Non obstante o mellor desta novela é a súa auto-consciencia. Un elemento de gran modernidade que fai de ponde entre a creación e o espectador, entre a inspiración e o desfrute. Para iso Ribeiro nos anticipa o dispositivo. A novela ten unha introdución onde o seu autor debulla, con grande honestidade ou grande mentira (non sabemos se foi certo), como foi a súa participación na escritura. Conta como na reforma do famoso predio de Romarigães aparecen uns manuscritos destacando sobre todo tres carpetas que serán, en maior medida, de onde o escritor vai tirar os argumentos que engrosarán a historia. Mais lonxe de vana gloriarse Ribeiro emprega a modestia e quítalle importancia ao seu traballo, como se quixera establecer cal é o status quo do escritor respecto a lealdade propiciada polos documentos históricos.
“-Unha novela…? Deus me libre! A miña ambición foi ben distinta. Isto é monografía, historia local, historia novelada, como moito. Ora que novela… Arrenégote! Mal de min se escorreguei cara a tales enredos e labirintos. Na novela, o escritor escolle os episodios; na historia, os episodios véñenlle dados. Están fixados, non hai maneira de fuxirlles. Con todo, o que eu tentei foi desempoar vellos e particularísimos sucesos que, polo demais, pouco pesaron na marcha do mundo. Novela…!? Se me saíu novela, aconteceume o mesmo ca un triste e basto carpinteiro da miña terra, de quen toda a xente se chufaba, de certo por milagre desenfadado do Espírito Santo: púxose a facer un comedeiro para o can e saíulle unha guitarra”.
Facer unha desculpa tan profusa leva a certas lecturas. Por un lado facer esta declaración dálle un corpus de existencia fidedigna a un contido inventado. O proceso de atopar unhas teóricas fontes históricas sae a validar a ficción. Por outro lado a esaxeración de pedir un perdón ao espectador por semellante “pecado” fai que se produza certo distanciamento que insire a novela unha grande modernidade. Por outro lado o escritor da sinais do que esta novela pode ser e quitarlle áurea a novela. Isto tamén pode deberse ao prisma da novela, unha lectura impresionista dun liñaxe non fozando a continuidade e deixa ocos no decorrer. E finalmente emprega o humor para xa, dunha forma definitiva, sinalar que todo débese ao azar, a atopar uns manuscritos ao facer unha reforma dunha casa.
Outro elemento a ter en conta na novela é a súa maneira de empregar o espazo. O escritor emprega a casa como un embigo dun territorio maior. O espazo privado pasa a ser un espazo simbólico que estende os seus alicerces desde Coimbra ate Santiago de Compostela. Ramarigães, Paredes de Coura, está no norte e Portugal preto do Miño. Ribeiro fai que conflúan neste punto as distintas andanzas dos personaxes. O escritor manéxase, de maneira exemplar, con dinámicas fronteirizas mais en vez de buscar a separación busca a confluencia. A Casa Grande de Romarigães convértese nunha das mellores novelas transfronterizas cun claro espírito de sinalar a unidade entre Portugal e Galicia.
O Baixo Miño está moi presente mais vou dar conta da presencia da Guarda na novela. A primeira presenza é cando se fala da Guerra entre España e Portugal, cando as tropas portuguesas pasan ao outro lado do Miño “as gaivotas viñan curiosas, en voo pairado por riba do monte Santa Trega” (p. 51), Segue ao “exército do Conde de Prado. (…) tomou a estrada da Guarda (…), foron camiño de Salcidos (…) entraban en tromba na Guarda (…) un lugar pobre de pescadores. (pp. 55-56). Coas escaramuzas dos exércitos conta que “atravesaron A Guarda petrificada pola noite” (p. 61). E, finalmente, falan dun proceso da Inquisición “de veciños da Guarda foran xa ouvidas doce persoas, entre burgueses e viláns…” (p. 72) A pesares de que a Guerra de Restauración ten moito protagonismo na novela a presenza da Guarda é máis residual xa que fica nun extremo da fronteira.
A verdade é que Aquilino Ribeiro non é moi prolífico en descrición e interésalle máis o sumatorio de actos. Ribeiro intenta apabullar por acumulación e a iso tamén repercute na abondosa topografía que emprega que da a sensación de coñecer moi ben o territorio.
E así foi, A Casa Grande de Romarigães xungue os espazos da novela cos espazos vitais. Sabemos que no ano 1929 Ribeiro casa con Jeronima Dantas Machado, filla de Bernardino Machado, ex-Presidente de Portugal, que viviu exiliado na Guarda do ano 1931 a 1935. E, finalmente, Bernardino Machado volvería a Portugal en 1940 vivindo en Formariz, Paredes de Coura, ate a súa morte, no ano 1944. Viviu no Palacete de Mantelães propiedade da súa muller: Elzira Dantas Gonçalves Pereira Machado. Esta muller nacera en Río de Janeiro, mais o seu pai, Miguel Dantas Gonçalves Pereira, foi nado en Formariz. Foi un emigrante no Brasil e conseguiu unha enorme fortuna. Polo tanto a sogra de Aquilo Ribeiro pertencía a unha familia alto-burguesa, moi rica, con moitas posesións tanto en Brasil como en Portugal: unha delas foi a casa grande de Romarigães.
Que o cinema represente o cinema non é algo novo. Desde os comezos o cinema detívose na estrutura en abismo que é o propio proceso cinematográfico filmando a rodaxe dun filme, o cineasta, os actores… Nun principio este interese debeuse a certo criterio humorístico máis, pouco a pouco, foise erixindo coma unha clara reflexión polo medio onde descifrar a súa natureza e a súa singularidade.
Pero que idea agocha esta dinámica dentro do cinema afeccionado? Ao longo dos arquivos de Proxecto saen á luz estes fogonazos ontolóxicos máis é no caso de Zapico onde aparecen dunha maneira máis frecuente. Obviamente a intención de Zapico e os seus coetáneos posúe algo máis. Estes filmes están afastados da intención narrativa e collen a necesidade de representar o momento que fuxe.
Estes filmes aprisionan a sorpresa de atoparse con outro “conxénere”. Fixarse nunha filmación supón recoñecer o elevado grado de improvisación do proceso cinematográfico afeccionado. A filmación faise sen un plan preconcibido, non hai elementos pensados nin guións previos. Ao aparecer en plano unha persoa cunha cámara acesa as alarmas e este motivo tórnase transcendente xa que existe certo grado de fixación da mirada. A imaxe tórnase dupla, en dobre sentido, coma un espello de dobre cara. Zapico morde o anzol e busca fixar o cinema dentro do cinema para dar conta da súa excepcionalidade.
A filmación fica dentro dunha secuencia que é o motivo da filmación polo que supón un alto no camiño. Un respiradoiro incontrolado, azaroso e inconsciente. O tema que se quere filmar normalmente ten certa importancia ou espectacularidade que motiva o anhelo de filmar. Mais a irrupción doutra filmación produce un desprazamento de intencións que fala ben as claras dos sendeiros que se cruzan na vontade dun cineasta afeccionado.
Tamén poden ser elementos inconscientes dunha consistencia documental de como era o emprego das cámaras cinematográficas sobre todo na década dos 70. A disposición dunha cámara cinematográfica no seo dunha familia era unha cuestión nada gratuíto porque precisabas dispor dunha posición económica saneada. Esta cuestión choca co nivel medio da economía dunha familia a finais do franquismo. E por iso que os cineastas filmados seguían a pauta de sacar a cámara de viaxe e depositar a mirada sobre outras realidades.
Eran moitas as esperanzas depositadas no fondo de Jesús Zapico. Sabiamos da complexidade de acceder a esta colección sobre todo polo volume de filmes e, por en riba de todo, pola súa localización: estaban en Suíza. Proxecto Socheo era consciente da dificultade mais sabíamos que había que teimar porque a recompensa podía ser maiúscula. Todos estes esforzos caerían en saco roto se desde o principio non contásemos co total apoio de Zapico e a súa familia que sempre miraron con bos ollos esta recuperación. Por iso non podemos dicir outra cousa que: moitas grazas!
U-lo problema, u-lo o fracaso? Desde os comezos de Proxecto houbo unha serie de películas que ficaron sen catalogar coa información máis salientable: data e, sobre todo, autoría. Eran copias de filmes de pouca calidade. Sabíamos do valor do seu contido e tíñamos a esperanza de atopar as orixinais. Estas películas eran dos primeiros anos da década dos 70 e que tiñan que ser feitas por unha persoa de fora da Guarda mais achegada por algún motivo.
A procura foise estreitando e por distintas persoas que saen nas imaxes todo emprounos a Jesús Zapico. Tras varios anos na procura puidemos afrontar a tarefa de dixitalizar as películas. E aquí queremos dar as grazas aos nosos parceiros Piueiro e O Faiado da Memoria.
Tíñamos a esperanza de atopar as alfaias mais os sendeiros se bifurcan de maneira caprichosa. A idea era atopar esta espectacular troulada da Festa do Monte:
As imaxes aparecen englobadas nesta Festa do Monte de 1973:
Dito esto vemos como hai quer correxir a data, pasar do ano 1975 ao 1973. Este dato é importante porque esta película vólvese nun dos primeiros filmes sobre a Gesta do Monte.
Mais esta dúbida sobre a autoría tamén se agocha nun dos filmes máis sobranceiros de todos os arquivos que ten Proxecto Socheo: Descargando sardiñas do xeito:
Estas imaxes non apaeceron. A perspectiva das imaxes é dunha persoa de fora que aborda unha actividade económica con singularidade local, imaxes sacadas desde o varadoiro ou desde o Muelle alto, unha escena onde se recolle unha manifestación máxima da comunidade de axudar na explotación colectiva dun recurso e, por en riba, a actividade que sustentaba a familia dos Moreu.
Malia as ansias e a investigación exhaustiva estas imaxes non apareceron. Até o de agora. Aínda temos a confianza de que apareza en maior calidade e con novas imaxes. Mais ficamos co que nos proporcionou este fracaso que foi a autoría destas imaxes: a de Jesús Zapico.
O apelido Zapico non nos resulta moi familiar. Se indagamos pola súa una orixe lévanos a que é autóctono de Asturias. Malia iso Jesús Zapico leva moito tempo vinculado á Guarda. Xa hai varias décadas residindo entre nós. Naceu en Asturias e emigrou a Suíza onde entrou en contacto coa ampla comunidade galega. Alí coñeceu e casou con Maruja Priego, veciña da Guarda, pertencente á familia dos Moreu.
Nos anos 60, 70 e 80 Zapico e familia desfrutaron dos beneficios de vivir nunha das sociedades máis avanzadas de Europa. O nivel de vida dáballe para gozar das vantaxes dunha clase social de clase media. Na casa rápidamente gozaron de todos os trebellos tecnolóxicos aplicados ao fogar. Mais a interese tamén chegou aos aparatos gráficos para documentar os acontementos máis importantes da familia: a cámara fotográfica e, posteriormente, a cámara cinematográfica.
Nun principio Zapico empregou a cámara para fixar os fitos máis importantes da vida en Suíza (festividades, viaxes, cerimonias…) mais tamén a empregou para minguar saudades da súa terra Asturias. Neste punto é interesante a dialéctica case epistolar entre o escenario suízo e o asturiano. Vese como nas imaxes de Suíza hai un interese por retratar episodios e cousas propias de sociedades avanzadas, como de xustificar o sacrificio de estar afastado do seu fogar. Mentres, en Asturias hai certo cariz melancólico, no que se reflicte o sentimento de perda e a inclinación cara o pintoresco.
Mais que papel xoga A Guarda nesta ecuación? As imaxes guardesas de Zapico desvincúlanse da afectación das súas imaxes asturianas e vese un interese por descubrir un mundo que non lle é propio mais que ten moitas gañas por descubrir e entender. Ao longo de distintos veráns non consecutivos vese como vai sedimentando a mirada. Este efecto débese a que a imaxe é testemuña dese proceso de descuberta, de entusiasmo ante a sorpresa.
Zapico chega á Guarda como un descoñecido e deixase guiar para coñecer as identidades. Un percorrido por círculos concéntricos no que vai ampliando o diafragma até configurar unha panorámica significativa da Guarda da década dos anos 70. Zapico deixase levar polos seus anfitrións familiares e así é como recolle o mundo dos mariñeiros, os viveiros, a comercialización do peixe. Con esa vertebración pasa a un novo estadio que son as celebracións privadas onde aparecen amizades e veciños. E, finalmente, un Zapico con maior integración fúndese coa Guarda nas festas da vila e na paisaxe.
Así pois, as imaxes cinematográficas participan das arelas da emigración de unir pontes entre o lugar de nacemento e o lugar onde se vive. Mais na Guarda, Zapico vólvese nun cineasta “consorte” que lle favorece para ter a curiosidade, a capacidade de indagación e a distancia sobre unha realidade por descubrir.
Non podía faltar unha película filmando as vistas desde o monte Trega. Vistas tomadas desde o Pico do Facho e onde recolle o porto, a vila, Salcidos e a ribeira do Miño.
Filme familiar de Raúl González onde recolle unha travesía polo río Miño. Cunha lancha recorre as morraceiras da Canosa, fai unha panorámica entre Seixas, Camiña e a ínsua para finalmente rematar cun baño na Lamiña.
Proxecto Socheo 