Arquivo da categoría: A Guarda

Proxecto Socheo atópase entre as 100 mellores iniciativas culturais de Galicia

Proxecto Socheo forma parte da escolma de 100 proxectos que conforman o Banco de Proxectos de Galicia realizado pola Asociación Galega de Profesionais da Xestión Cultural que conforma a súa iniciativa-web sobre as boas prácticas no sector. Segundo a ficha que lle dedican a Proxecto Socheo este é un exemplo de “intervención sociocultural”.

O pasado 1 de decembro durante o Culturgal celebrado en Pontevedra fíxose público o catálogo onde veñen reseñados as mellores prácticas culturais de Galicia. Este traballo foi realizado pola Asociación Galega de Profesionais da Xestión Cultural co patrocinio do Ministerio de Cultura de España e da Deputación da Coruña.

A creación dun Banco de Boas Prácticas para a Xestión Cultural pretende pór a disposición de xestores culturais, responsables de institucións culturais, cargos públicos con responsabilidades en políticas culturais, artistas, etc. exemplos inspiradores para poder traballar máis e mellor no ámbito cultural.

Proxecto Socheo é a única iniciativa cultural da Guarda en aparecer nesta peneira. Aproveitamos este recoñecemento para agradecer a todos os que colaboraron connosco e animar a que o fagan a todos aqueles que queiran conformar o arcón audiovisual da Guarda.

descarga

Advertisements

“A rúa do noxo”, de Eliseo Alonso

Benvidos a unha catarse de faxurdas. A rúa do noxo é a única novela do escritor Eliseo Alonso (1924-1996). Foi publicada pola editorial Galaxia en 1977 e até o día de hoxe durme no esquecemento como se as súas páxinas formasen parte dunha brutal resaca da que ninguén se quere lembrar.

n11

Blanco Amor

Non é o único libro do escritor goianés. A maior parte da súa obra está conformada por ensaios etnográficos de carácter localista, moitos deles sobre o mundo do mar, concretamente da costa da Guarda. Non obstante a súa bibliografía comeza coa ficción, cunha escolma de relatos breves, Contos do Miño, escrito en 1955 en Bos Aires. Un libro que foi prologado por Eduardo Blanco Amor, figura chave para comprender de onde xurde  A rúa do noxo.

A relación de amizade entre Eliseo Alonso e Blanco Amor prolongouse durante décadas. Os seus camiños cruzáronse na emigración, na Casa Galega de Bos Aires e colaboraron en proxectos de prensa. Sabemos, por material fotográfico de Blanco Amor, que visitou o Baixo Miño en varias ocasións, unha atracción que fai supor que moito tería que ver o seu anfitrión miñoto. Na década dos 70 Blanco Amor reeditou a súa novela A esmorga e vendeu os dereitos para levala ao cinema. Unhas medidas urxentes que buscaban sacar a flote a súa precaria situación económica e social.

O Blanco Amor daquela altura era un home moi descrido, sarcástico e cheo de humor negro. Con este aspecto vital non sería estraño velo nunha mesa dun bar acompañado de Eliseo Alonso degustando un viño do Rosal. Nunha pausa, entre cunca e cunca, xurdiría o reto de Eliseo Alonso de facer unha “esmorga” na cidade de Vigo e comparar que personaxes ficaban máis bébedos.

n3

Publicación e prólogo

A portada d´A rúa do noxo feita por Luis Mariño non é moi acertada mais si o é o aparato gráfico do interior onde hai uns debuxos de Laxeiro ilustrando distintas situacións da novela. A novela contou co beneprazo de Valentín Paz Andrade que se encargou de escribir o prólogo. Neste texto de introdución o benfeitor xa deixa caer algunhas máximas do que se vai atopar o lector. Por un lado remarca o carácter mariñeiro da novela, do moito mar que respiran as páxinas a pesar de que Eliseo Alonso era “un home de río”. Paz-Andrade era un empresario do mar, fundador de Pescanova, e non dubidou en comparar O Berbés de Vigo co Pireo de Atenas. O insigne galeguista tampouco agocha o elemento referencial coa novela de Blanco Amor. Finalmente marca unhas pautas polas que se move a novela dando conta de certa vontade de por en valor a lingua: “a sagra obriga de devolver ao noso pobo os seus xenuínos perfís”.

n2

Argumento

O argumento da novela trata de catro mariñeiros dun bou, de nome Arroaz II, que chegan ao Berbés e deciden emprender unha noite de xolda por distintos lugares de Vigo ata que, ao final, a mañá do día seguinte, volven para o barco. Os nomes dos protagonistas son o Ollomol, o Paparrosquillas, o Sé da Caragato do Gato e o Trincadeiras. O primeiro namorado da súa curmá Doloritas metida a puta, o segundo un home triste que se meteu no mar tras andar con tiíteres namorado dunha trapecista, o terceiro sabemos que é de “secano”, concretamente de Goián, polo afamado topónimo e o cuarto se nos di que é un portugués casado cunha muller de Valença do Minho que rematou traballando de gameleiro na Guarda. Intúese polo tanto, que o barco pertence a flota do porto da Guarda. Outro indicador é o rumbo: deixando a estribor ao Cabo Silleiro e accedendo pola boca sur da Ría de Vigo. E finalmente a inclusión dunha “copliña”:

Miña rica Santa Trega,

dainos ventiño de popa,

que queremos ir embora

e temos a vela rota.

A historia ambiéntase no ano 1941, durante os “anos da fome”. A posguerra está retratada sobre todo na intención do autor de reflectir as miserias da época. Co ánimo de contextualizar Eliseo Alonso fai referencia á Guerra Civil e as súas consecuencias, nomease a Batalla de Teruel, fálase dos fusilamentos no Castro de Vigo, tamén fai apuntamentos ao estado da guerra europea, as amezadas de bombardeos, aos partidos do Celta co Madrid, do amerizaxe de Lindbergh no Miño, en Caldas de Tui, e incluso, unha inclusión extemporánea, a Fidel Castro. Na banda sonora faise referencia a cancións populares da época (Cucaracha, Rascayú, Soldadito español, Amboatón). E, finalmente, recoñécense os lugares da cidade de Vigo onde acontece a acción: O Berbés, Praza da Princesa, Praza do Sol, Príncipe, a Ferrería…

n4

A escrita

A novela comeza cunha cita da carta de Pero Vaz de Caminha a D. Manoel comunicando a descuberta de Brasil. Unha referencia histórica onde se lle quere practicar un símil co que está a punto de acontecer a tripulación protagonista: a descuberta da rúa do noxo. Trala introdución de Paz Andrade a novela comeza cun breve episodio que funciona como prólogo. Nel o autor enúnciase e fala das súas tribulacións como narrador. Pero a presenza de Eliseo Alonso non só se reduce ao comezo senón que aparece varias veces ao longo da novela, facendo comentarios, disxuntivas metalingüísticas, acotacións, onomatopeas… A novela ten algo de deriva cara a oralidade, como se estivésemos diante dunha fábula. En definitiva é como se Eliseo Alonso estivera contándonos un conto, un conto escuro, un conto de taberna. Esta calidade prexudica á escrita, moi conducida e moi naif. Esta rémora lastra excesivamente a novela e afúndea nunha comparativa co´A esmorga; unha novela moito máis moderna, con maior valor da palabra, con maior suxestión elíptica e, en definitiva, un conxunto máis compensado.

A rúa do noxo ten un tempo no que acontece non chega ao día, os mariñeiros chegan ao serán e marchan ao mediodía do día seguinte. Un inicio e un final bendecido polas condicións climatolóxicas: chegan con vento Mareiro, do oeste e marchan co Terral, o vento da terra, do este. “Era o mandado dos ventos”. Os protagonistas vólvense así como visitantes fantasmais que teñen unha imposibilidade de enraizar e todo o enchen dunha loa constante ao efémero, a imposibilidade de permanecer. Non é raro que toda a novela este empapada nun desencanto demoledor: “aquilo era un ir por ir. Ir a ningures da ialma onde o tempo apodrece”.

n5

O cinema

A novela é a crónica dunha noite e nela se van encadeando distintas secuencias. Unha especie de tableux-vivant, “cadros” que se poden engadir e sacar a vontade e o resultado final non se resentiría. A analoxía co cinema está moi ben traída xa que os propios personaxes e o autor reflexionan:

“-Mellor sería- arriscou o Sé da Carago do Gato- que nos houbésemos metido no cine. A derradeira película que vin, no “Odeón”, tiña moito luxo. A casa era un verdadeiro palacio. ¡Que coches!

-Agora xa é tarde. Isto é outro cine máis real –respondeu Trincadeiras.

Non se reparaba na calida das películas. Era o luxo que se vía lexano, “de cine”, un conto de fadas no meio dunha miseria caseque irreal. Quizais fose un pensamento de lotaría posibre o que animase a xente a meterse no cine. Ou un premio, dado sin saber por quén, que algún día alcanzasen os bós. Na meia lus, o banco da “xeneral” arrimábase ao confort. Era como estar sentado nil á beira dos grandes sofás, das alfombras, da lareira acesa, da lus, da quentura e da fartura. O cine era unha droga que daba consolo. Da miseria fuxía a ilusión. Logo, mui a miudo, viña aquil troupeleutroupe do pataleo.

¡Cadro! ¡Cadro! Había que arrabañar coas uñas e cos dentes a imaxen fuxidiza cando o defeuto técnico a escorrentaba. ¡Cadro! ¡Cadro!”

Este fragmento é moi revelador. Pasa por ser unha das mellores reflexións sobre o mundo do cinema incrustada nunha obra da literatura galega. Nela afondase na natureza da sétima arte confrontando a dicotomía entre o mundo dos soños que proporciona a ficción e a imposibilidade de atinxir a realidade. Eliseo Alonso fai uns comentarios bastante ben encadrados dentro da historia do cinema. Nesa altura, arredor do 1941, chegaban aos cinemas pois os chamados filmes de “teléfonos brancos”: comedias lixeiras intranscendentes nun mundo de luxo brillante co único obxectivo de evadir ao espectador. Un subxénero cinematográfico que contrastaba coa realidade que dominaba o mundo de entreguerras. Eliseo Alonso fala do cinema como “unha droga que da consolo”, sinala o efecto narcotizante das historias que aparecen nas pantallas. O autor tórnase crítico con ese posicionamento. Curiosamente na escrita d´A rúa do noxo acontece o contrario, hai un re gusto por mostrar sen miramentos a realidade. A narración da novela máis ben pódese cinguir a unha óptica neorrealista, parecida á que ampararía ao movemento cinematográfico italiano que tiña empeño en amosar a realidade sen edulcorar. Entreliñas tamén se pode ver certa definición política do autor, nesa crítica a fuxir da realidade parece transpirar certa intención ideolóxica.

n6

Lugares e personaxes

A rúa do noxo basea a súa forza na comuñón que hai entre espazos e personaxes, unha fauna nocturna que intenta fuxir dunha maneira vital en agochos malsáns. No viacrucis recoñécense varias paradas, identificadas polo nome dos bares: Viracopos, O Novo Tablón, La Fama, Pampa Mía, A Espichada, A Ranilla, Pintaxilgo…. “e outros locais sen nome”. Aquí é onde a novela destaca, xa que da cabida a unha chea e personaxes típicos que interrelacionan cos protagonistas e en cada “cadro”, en cada episodio, collen prioridade coas súas historias. Identificamos personaxes en distintos roles. Entre os propietarios dos garitos atopámonos á Naranxa, a Che Garsía, A Espichada e Dona Maldonada. Entre as prostitutas atopamos algunhas que xogan un importante papel na narración como Dolores, a Canaria ou Socorrito e outras que máis ben son meras comparsas: Manueliña, Cati, Merchi, Landra… Tamén se atopan con personaxes homosexuais moi estereotipados como Manolito del Mar e Tocate la Puñetita. E non podían faltar os “parroquianos” como Filipín Cachafeiro, Doctor Franquilispurri e Don Purito. Con este último e a súa muller, Dona Teresa, os nosos protagonistas acaban a “pandinga” comendo chocolate rebaixado con bagazo do Rosal na súa casa, recobrando forzas antes de volver para o barco. Outro personaxe é o estudante Cirilo que é de Goián e se expresa en canciela, a fala singular do lugar. E por último me gustaría sinalar como o autor fai referencia a un personaxe sen peso e “que pasaba por alí”: un filólogo da Universidade de Santiago que está facendo traballo de campo. Que fai este personaxe sendo impropio atopalo no tempo diexético da historia? A inclusión na novela trátase dun escarnio, ridiculizar a unha figura controvertida na altura en que foi escrita a novela. Eran os anos onde se estaba a normativizar o idioma galego un proceso que suscitou moitas friccións. Nesta novela o léxico é moi importante pero nótase moitas variacións procedentes da oralidade da bisbarra do Baixo Miño. Emporiso non é estraño que Eliseo Alonso se resistise a facer modificacións a súa maneira de escribir e incorporase o filólogo a xeito de burla.

“Un filólogo compostelán que andaba pola rúa alegre, como calquer fillo de veciño, i estaba alí presente, anotóu isa derradeira verba nunha libretiña, pois estaba facendo unha doutoría e agora dubidaba de si Cangas do Morrazo viña de morro o de sopapo nos fuciños. Cousas que non veñen ao caso, pero que cumpre rexistrar con fidelidade nista narración pra que non ande prostituída”.

Vemos logo que o forte da novela son os seus personaxes. A acción dos personaxes limitase a ir de bar en bar, de tugurio en tugurio. Neses “portos” unicamente fan beber viño como se non houbese un mañá. Os catro mariñeiros do Arroaz II falan cos propietarios, cos clientes e sortean os embates das prostitutas. As conversas están cheas de ironía e humor. As bocas botan bafos infinitos de alcol. E a tentación do sexo entra polo corpo a cada trago. En cada cadro ou episodio os personaxes secundarios comezan a contar as súas historias que se mesturan coas súas. Historias negras, desesperanzadas onde sae á luz toda a amargura do mundo. O interesante da novela é que o falado gaña á acción. Emporiso o texto ten algo de teatral cargando tintas na distorsión e no dexenerado. Uns pasaxes cheos de esperpento continuador dunha óptica crítica que comeza en Goya, cristaliza en Valle Inclán e se sedimenta en Laxeiro.

n7

O noxo

Deixamos o máis importante para o final: en como se aborda o concepto de noxo. O autor enche a novela de reflexións sobre este tema facéndoo transcender filosoficamente. Ao longo do texto hai unha suma de parágrafos e frases espectaculares polo que parece que Eliseo Alonso coñeceu moitos rueiros do noxo:

“Sentiron noxo os mariñeiros. Un noxo que saía das pedras, das paredes, das alcobas, da xente. O cheiro da rúa e os homes-lapas ferían o recendo, o horizonte do mar e que ían a perder. Na tristeira rúa leda, as casas non eran casas, tampouco eran cadeiras aquiles sillóns desfondados de pano bermello. O anís da sáa de espera non era anís nin as mozas de cera pintada eran mozas. Era tudo noxo, fedor sobado”.

“Doces que (…) todos tentaban, masucaban, recendosos de permanganato e formaban parte do noxo, cheiraban a noxo, sabían a noxo”.

“Sairon. Ehí estaba o noxo. Semellaba unha nube podre que arreventase sobre a rúa. Corría polo aire a súa enxurrada fedorento.”

“A forza da marea do noxo apalpábase como a tona dun neboeiro que lles atuía as ulideiras, os ouvidos, os ollos”.

 “Caía a madrugada. O noxo caía tamén máis amago no silencio frío. Iles querían vivir de presa, gastando a noite e o fastío, alimentando a ialma con viño e achádegos para producir o vapor dos recordos, o voar co alcohol”.

“O noxo surríalles a todos. Era una soma valente que se enfrentaba ás súas existencias cativamente humáns. O tempo pasado metíase na caixa das lembranzas e podíase tirar cando un quixese. Naide perdera o dereito a non esquecerse das cousas. Nos ollos daquela moza da vida. Moi abertos e pasivos, tamén había un refrexo de cousas idas. Era a única loita contra o noxo.”

“A noite fuxira diles sin darlles consolo do encontro co espertar. Pero atraídos polas súas somas voltarían a cair no seu estratéxico ren. Os seus azos, pululando intres, cairían no doce engano da rúa do noxo”.

“Un bando de catro gueivotas voaba deica fechar o hourizonte. Esquecíase o esquecemento onde se quebraran as búsulas do noxo para que non houbese rumbos na noite”.

Como acabamos de ler Eliseo Alonso recréase co motivo do noxo, sendo fértil en descricións cheas de símiles e metáforas cada cal máis magoada e asfixiante. Noxo ven sendo unha palabra galega que significa asco pero que tamén pode dar cabida a sinónimos como náusea, aversión, repugnancia e desgusto. Un termo cifrado pola nosa convención cultural véndose como algo a rexeitar, a por ao marxe, de evitar a angustia, de condenar á invisibilidade por ser pouco edificante. Contra iso loita a novela, o noxo é o seu verdadeiro protagonista e non se ve como algo obsceno ou enfermizo senón que se ve unha grande comuñón coa realidade desprendendo unha elevada dose de existencialismo que o autor puido atesourar tendo como referente a Sartre o a Camus. Vemos como a reacción fisiolóxica acompáñase cun proceso de deshumanización e crueldade. Nun principio parece un instrumento de distinción social, entre clase privilexiada e pobre. Pero o noxo permite ir alén dunha categoría moral e ideolóxica. O “micromundo do noxo” se amplifica e convértese nun espello crítico onde saen á luz as hipocrisías da sociedade. O noxo é un “dato” social que nos informa sobre o que estamos feitos, quenes somos e con quen temos empatía e afinidade. A novela de Eliseo Alonso é unha cosmovisión do ser sen xustificar, sen propósito, de abandono na nada. A rúa do noxo é unha continxencia de estar aí.

“-Coido que xa deberías deixar esta vida de noxo.

-Xa non me da noxo. ¿A qué ves ti?

-Eu, a aborrecerme”.

Xurxo González

HISTORIA DAS MIÑAS GAMELAS TRISTES (teaser)

Fai tempo que tíñamos este proxecto parado: HISTORIA DAS MIÑAS GAMELAS TRISTES. Precisamos a vosa colaboración! Comentade lembranzas de gamelas, nome, propietarios, anécdotas, cores, debuxos… Animádevos a comentar e intentemos que non esmoreza o seu recordo.

Engadimos os comentarios deixados en FB.

Proxecto Socheo Na Cruzada había algunha famosa como a XIRICO, onde ían o Xirico e o Chacurro, era de cor verde e vermello e tiña o debuxo dunha muller desnuda e aberta de pernas na proa. Tamén estaban a LUCÍA (vermella e verde) do Manequis, a GALICIA (branca e vermella) do Bulina, SUITA (do Suita) de cor azul e vermella, a LOLO (do Lolillo) de cor amarela e azul, a SARIÑA (do Sariña) de cor azul e vermello,…

Manuel Lomba Nuñez Na ribeira a nosa: Hada, verde manzán e; a do Calano: roxa; a do Rubio, moi pequena, branca e roxa, a do Santa María (compañeiro do Rubio, non confundir con o outro) Rosa; a do Santa María, esta vez sí: escudo do Real Madrid na proa… O que non lembro ven son os nomes, a ver se alguén pode axudar.

Manuel Lomba Nuñez Lembro agora a Corsario, toda de roxo, do Corsario.

Xurxo Chirro Pois eu teño lembranzas moi vivas. Gustábame moito a gamela do CHE e como estaba decorada a súa proa coa efixie famosa do revolucionario. Gustábeme moito os días de reseca onde as gamelas saían co arrastón a coller camaróns entre os argazos. Tamén lembro cando as veces a xente axudaba a varar a gamela, rodo tras rodo, ou cando algún mariñeiro a baixaba esvarando polo verdello facendo acrobacias. Lembro que no verán as gamelas se enchían de auga para que as madeiras se curtisen coa salitre, parecían submarinos. Lembro que nos días de verán con moito sol os mariñeiros pintalas de cores chillóns mais antes había que raspar as pinturas vellas e saían á luz todas as súas peles. Lembro de xogar dentro das gamelas a facer longas travesías cortadas de supeto pola pisallada dalgún propietario. Gustábame como a proa da gamela ía devorando ondas como se fora o boquear dun muxo na tona da superficie. E gustábeme ver sair aos gameleiros, de pé, na popa, ao carón do motor, e a proa ergueita, valente, sen temor aos grandes mares que podían irromper alén do Balueiro.

Gloria Portela Ditos do Pancho ”bolina” ;;;E mellor cuarta de vela’ que cuatro remos na gamela;;;;;;,

Gloria Portela Gamelas do sur ‘ Caraterizase por a sua forma’rectangular.’lixeiramente curvada na proa’asua construcion costa de fondo plan’testeiro proa e popa leva tres bancadas a da proa ;pousamastro; ado fondo chan’ con tres buracos para a inclinacion segun os ventos; datos sacados do libro BAJO MIMHO COSTA SUR’ de Eliseo Alonso,

Gloria Portela Tenho,gamela, tenho remos Sardinhas hainas no mar;Tenho unha muller moza que mais podo desear ””’Eliseo Alonso””’

Lois Rodríguez Recordo as gamelas no porto. Unhas varadas e outras fondeadas cunha poutada. Tamen algunha amarrada no muelle alto. Esas eran as que colliamos os rapaces para dar unha cheda polo porto. Os donos deixabanas cos remos pero levabavan os toletes (na Guarda non usabamos estrobos coma os das rias). Iso non supoña un problema, andabamos cos nosos propios toletes no bolso, é tamen sabiamos singar. Se partia un tolete, non quedaba outra, singar. Que rapaz sabe hoxe singar?. Tampouco remar nas gamelas non era doado, os remos eran largos, pesados, e cruzados. Tampouco se podian empuñar porque tiñan unha forma tronco-conica con moito diametro. O ir cruzados habia que cambiar a posicion dos remos en cada boga. Unha vez arriba e outra vez abaixo. Pódelle parecer a un alleo que estaban moi mal feitos. Pero non, estaban pensados e diseñados respetando o principio fisico da palanca. As gamelas da Guarda navegaban sempre en mar aberto, meu amigo. Se tiñas que remar con a gamela cargada ate a borda de aparellos (mollos, trasmallos, raeiras…), tamen víveres, con dez homes ou mais abordo ate o barco, que estaba fondeado no porto. Había que remar con forza, e a costume era que remase o mais novo. E dicir o rapaz. Tamen era todo un clásico chegar a casa cos pantalóns manchados da brea de cor castaño con a que impermeabilizaban as gamelas. Magoa que vaian desaparecendo. Deberian estar protexidas, forman parte do noso patrimonio cultural.

O TEMPO DOS FOTÓGRAFOS NA GUARDA

Liña onde se representa O TEMPO DOS FOTÓGRAFOS NA GUARDA, tanto dos guardeses como algúns fotógrafos ilustres que nos visitaron. Esta gráfica aínda está por afinar polo que toda a información que se achegue a maiores será benvida. Non obstante neste estado xa podemos fixar a grandes trazos como evolucionou a historia da fotografía na Guarda.

fotografosAGUARDA

OS MUROS DAS LEIRAS NA GUARDA

A Guarda ten un patrimonio cultural ao que nunca lle prestou atención e que se atopa diante dos nosos ollos. Desde sempre ficou esquecido de calquera tipo de consideración e xa non digamos de calquera proposta de conservación, estamos a falar dos muros das leiras na Guarda. O 31 de agosto de 2016 saíu publicado no Diario Oficial de Galicia unha resolución onde a Dirección Xeral de Patrimonio inclúe no Censo de Patrimonio Cultural a técnica tradicional da construción da pedra como manifestación do patrimonio cultural inmaterial. Neste punto hai que aclarar que a intención desta iniciativa non está en protexer os valados tradicionais que podan ter as case 14 millóns de propiedades que hai en Galicia senón todos os saberes e prácticas que carrexou esta disciplina ancestral.

Se paseamos pola Guarda e o facemos con atención podemos ver como o territorio esta fragmentado nun mosaico enorme de propiedades e na súa maioría están delimitados por aliñamentos de pedras, formando muros. Obviamente cada peche foi feito por persoas e en tempos diferentes mais podemos darlle un carácter de conxunto que nos leva a disparar as apreciacións. Así, dunha maneira sucinta, podemos dicir que a suma de todas estas construcións podemos definilas como unha das maiores construcións humanas feitas na Guarda.

20170819_162026

Actualmente este conxunto patrimonial sufriu unha grande recesión, moitas destas fincas foron empregadas para a construción de vivendas e outras foron abandonadas dos seus usos agrícolas. Malia esta minoración podemos establecer cales foron as súas dimensións reais. Poñamos como exemplo unicamente a fachada atlántica que vai desde A Guarda até a desembocadura do Miño. Son 3 km onde hai unha media de 8 niveis de fincas contrarrestando o desnivel e iso nos leva a unha cifra de 24 km de muro. Mais esta cifra aumenta considerablemente  se consideramos os muros que existen dentro do centro urbano da Guarda, na zona das Loucenzas, no Castro ou na zona de Camposancos.

20170819_171150

Estes muros destacan sobre todo en zonas onde é máis acusada a pendente. Teñen como función formar socalcos nas abas do monte Trega e do Terroso. A idea é conter o terreo e formar terrazas para empregalas para a agricultura, unha sorte de bancais con semellanzas ás que existen na Ribeira Sacra. Existen dous tipos de muro; uns paralelos a ladeira da montaña e outros muros perpendiculares que separan as distintas propiedades. Os muros de contención son os máis consistentes xa que teñen como función evitar a erosión da auga da choiva. Estes muros funcionan como contedores de terra fértil, de terra negra, do que se chama humus.

20170819_172234

A técnica empregada é a de cantería e a labra de pedra, uns coñecementos tradicionais conformados ao longo da historia baseados no emprego da pedra para que o ser humano se adaptase ás condicións do hábitat. A práctica da construción da pedra en seco parte dun coñecemento do material, do desenvolvemento de procesos de escolma e transporte e da habilidade de construír estruturas estables que poden posuír características propias e recoñecibles tanto no tectónico como no creativo.

cercas de piedra

Non podemos dicir que nos muros da Guarda haxa un estilo propio na construción destes valados. Como xa quedou referido existe moita heteroxeneidade e como moito poden quedar englobados dentro de subgrupos galegos máis amplos onde existe unha maior correlación de fórmulas de traballo da pedra máis adaptadas á conformación de certo paisaxe. Tipoloxías clasificadas pola Escola Galega da Paisaxe nun estudio exhaustivo para a Consellería de Medioambiente (ver gráfico). Pero o que podemos ver no patrimonio acoutado na Guarda é como desde tempos inmemoriais hai unha necesidade de dominar a pedra. Isto determina que haxa momentos determinantes na historia onde esta relación sexa máis intensa, non obstante, lonxe de que centrar a atención nestes momentos álxidos o noso interese céntrase en como esta actividade enxergou no facer do cotiá pasando a engrosar o estadio da tradición.

Se buscamos as orixes podemos establecer unha xenealoxía interesante que se remonta aos usos líticos da prehistoria, á mampostería castrexa, aos perfeccionamentos romanos, as prácticas dos obradoiros medievais, á funcionalidade moderna e ao emprego de novos materiais nunha época máis contemporánea. Mais a pedra é o centro de todo e non se entendería o seu emprego sen ter próximos puntos de extracción. O chan granítico e o que máis abunda na Guarda sobre todo na súa vertente occidental, a que constitúe a fachada atlántica. Ao longo desa zona existen puntos onde se puideron sacar pedras: amoreamentos naturais de pedras, pedras da costa, marcas de guillos en laxes e, xa en tempos máis recentes, canteiras. Tampouco podemos esquecer que existiu ao longo dos tempos un constante reemprego das pedras dos castros e tamén non se pode dubidar de que se trouxera pedras doutras zonas próximas.

20170819_165935

Este último dato pode levarnos a pensar que ciclicamente chegaban A Guarda grupos de canteiros a desempeñar eses traballos. Estas mans serían quen farían os despeces e as labras máis senlleiras que podemos atopar nos muros de vivendas e valados da Guarda. Un perfeccionamento que se pode ver no desempenar das caras, no encaixe do escuadrar, nas formas do desbastar, nos restos de apicoar e no pulir da labra. Deses recursos e dos modelos profesionais habería unhas reinterpretacións menos refinadas que as farían os albaneis ou mesmo os propietarios máis avezados.

Tamén hai que dicir que esta práctica alcanzou o seu esplendor nas décadas posteriores a Guerra Civil cando a carestía e as fames facían que todos os campos estivesen cultivados. Nesa altura é cando a pedra comézase a mesturar con outros materiais como ladrillos, arames, argamasa, cemento, madeira, bobidillas, formigón… Mais o progreso e o desenvolvemento económico fixo que pouco a pouco as leiras foran quedando a monte, abandonadas, ficando os muros agochados entre a maleza.

20170819_161450

Dicir que normalmente as superficies das leiras que caracterizan a fachada atlántica da Guarda son dun tamaño mais ben pequeno. Un tamaño reducido que ven dado pola acusada pendente, pola proximidade das zonas de vivendas e polo división das herdanzas. Normalmente a forma destes campos son rectangulares onde destacan muros rectos aínda que tamén hai exemplos de muros curvados adaptados á orografía ou pola existencia dalgún obstáculo. Os muros paralelos teñen maior tectonismo chegando a ter nalgúns casos máis de 3 metros. Nestes casos os muros caracterízanse por ter pedras de maior tamaño na parte baixa. Mentres os muros perpendiculares ou de separación están formado por pedreiras e chantos. A altura destes muros é máis escasa, oscilando a altura de menos de 1 metro e a súa utilidade é de separación, buscar algo de privacidade e de resgardo do vento.

20170819_172313

A complexidade dos muros ven dado pola súa altura, pola súa anchura ou pola súa adaptación do terreo absorbendo pedras naturais ou laxes. Mais ao longo do tempo se lle foron engadindo elementos adxectivos: como marcos, picoutas, bancos, chanzos, escadas, canais de auga, sumidoiros, portas, pequenos alpendres, pozos, fosas… A isto hai que sumar o trazado viario. Camiños e sendas que normalmente teñen unha disposición perpendicular ao térreno e facilitan o acceso a zonas illadas. Estes vieiros reciben o nome da toponimia da zona: Marouco, Cuchiño, Carril, Cal, Punta da Cruzada, Santa Catalina, Bouza Grande, Fontequente… Algúns destes camiños tiñan zonas de empedrado ou escadas para facilitar o seu tránsito. Tamén hai que ter en conta os pasos de servidume, camiños paralelos, aos pes dos muros que permitían aos distintos propietarios acceder as súas leiras. Estes pasos estreitos, de funcións similares aos arrós, normalmente estaban sinalizados por aliñamento de pedras ou delimitados por algún cultivo especial como podían ser as verzas. Por ultimo dicir que os camiños paralelos máis importantes foron finalmente urbanizados por rúas ou estradas xa que negociaban mellor o salvar a pendente do terreno.

20170819_170415

Unha lei de veciñanza que tamén comporta outras correspondencias como cando se producía un derrube pola choiva, o que se chama barroucas. Neste caso é obriga do propietario da leira de arriba a reconstrución do seu muro. Esta acción destrutiva da natureza prodúcese cando non hai un coidado dos muros e as raíces da vexetación moven as pedras e favorece ao desaugue descontrolado da auga. Ultimamente estas reparacións fanse con pranchas de pedra traídas de fóra. Este método cubre máis superficie de muro e resulta mais fácil o traballo mais supón unha gran alteración das prácticas tradicionais da zona. Non obstante estes cambios na técnica de construción dos muros da leiras da Guarda hai que pensalos non como unha perturbación senón como o último chanzo na tradición que desde os seus orixes busca a maneira máis funcional de modificar a paisaxe para beneficiar os seus intereses.

Por último dicir que na execución desta práctica está afianzada polo transcorrer do tempo. Nesa longa marcha de transformación do terreo as terrazas puideron sedimentar moitos vestixios: xacementos prehistóricos, túmulos, petróglifos, castros, salinas, salazóns, tumbas, capelas, minas, inscricións, marcas, agochos…

20170819_172425

Agora so queda inverter a tendencia: pararse no camiño, ver o que nos rodea, evitar o esquecemento, fixarse neste patrimonio soterrado en silencio e deixar á luz as moitas sorpresas que pode deparar. Algunhas autoridades xa están tomando cartas no asunto, agora so falta que as autoridades locais fagan o propio e realicen un inventario e un estudio sobre este patrimonio para conservar o existente e para poñelo en valor. A estas alturas xa podemos dicir que temos un elemento máis a considerar no patrimonio da Guarda.

Xurxo González

BLANCO AMOR NA GUARDA

Microsoft Word - blanco amor.doc

Cada verán A Guarda énchese de visitantes procedentes da Cidade das Burgas, unha relación estreita entre as dúas localidades miñotas que ten como ilustre precedente a estancia dun dos ourensáns máis senlleiros: Eduardo Blanco Amor (Ourense 1897-Vigo 1979). Este escritor foi un dos grandes persoeiros da cultural galega do século XX que, como imos ver,  nun principio, tivo unha breve estancia na Guarda documentada a través da súa obra.

De Blanco Amor sábese que a súa faceta máis sobranceira foi a de escritor, non obstante tamén se decantou polo xornalismo e pola fotografía. O seu saber na escrita empregouno para recorrer mundo facendo reportaxes relatando as súas viaxes e, claro está, fixando imaxes coa súa cámara. Do seu traballo fotográfico dá conta no libro: Blanco Amor, Eduardo: A ollada do desexo. Obra fotográfica 1933-1973, Vigo, Editorial Galaxia, 2004. Unha publicación que se estructura en distintos capítulos, agrupando as fotografías segundo a súa cronoloxía, temática e teimas estéticas.

Segundo se sabe Blanco Amor gustáballe moito o mar e no 1929 embarcouse nun balandro de pesca chamado “Norita” e percorreu varios portos de Galicia. Desta primeira xeira sabemos que estivo en Baiona mas non sería de estrañar que tamén chegase até A Guarda. Tamén sabemos que viviu longos períodos en Vigo polo que non sería de estrañar algunha que outra visita. Mas si podemos documentar a súa estadía no noso pobo cando tras vinte tres anos de exilio volveu a Galicia en 1958 e a percorreu acompañado polo seu amigo Valentín Paz Andrade. Segundo a datación oficial nesa viaxe sacou fotos na Guarda e dúas engrosan o devandito libro de escolma fotográfica.

Esta viaxe de reencontro con Galicia durou dous meses: xuño e agosto de 1958. Foi unha parada dun periplo que tiña como destino Italia e Francia e que lle propuxo facer a Escuela Superior de Bellas Artes da Universidad de La Plata de Buenos Aires. De Galicia percorreu varias zonas tamén documentadas fotograficamente mais o interese polo Baixo Miño puido vir da súa amizade en Buenos Aires co goianés Eliseo Alonso a quen lle fixo o prólogo do seu libro Contos do Miño en 1956.

A primeira foto leva por título “Pescantina” e é unha vista case cenital sacada nas Laxes, no cruce de rúas entre a Rúa do Medio e un transversal que vai cara Mazaracos. Nesa superficie aparece andando unha muller vestida de rigoroso loito que leva na cabeza un canastro con aparellos de lavar a roupa na fonte, e de supor que sería a da Ribeira. O irregular lousado das rúas están cubertos por aparellos de pesca (rediñas) dispostos xeometricamente causando un grande efecto estético. Lembremos que os motivos mariñeiros eran unha excelente figuración para encarreirar neles os presupostos definidos polas vangardas, tal como no seu momento influíu na fotografía do alaricano José Suárez.

Microsoft Word - blanco amor.doc

A segunda foto leva o título de “Festa” e é unha espectacular imaxe onde se retrata unha escena da Festa do Monte, este tema permítenos situar máis exactamente cando foi a visita deste célebre ourensán; na segunda semana de agosto do ano 1958. Na fotografía aparece un grupo de homes con varios instrumentos musicais (gaita, caixa e pandeireta) arredor dun home bebendo dun garrafón. Tendo en conta a inclinación sexual de Blanco Amor viuse irremediablemente atraído polo ritual físico da “xura” no que, daquela, unicamente se facía unha ostentación do corpo masculino. Como dato curioso podemos observar como a maioría levan unhas camisetas con debuxos idénticos no que pode ser unha primeira etapa das chamadas bandas mariñeiras. Emporiso a foto vai máis aló dos contidos e destaca polo seu acusado formalismo; unha composición no que a figuración representa 1/3 da foto para retratala ante un amplo ceo e para iso necesita dunha angulación nun contrapicado notábel. Unha imaxe que se adapta moi ben aos esquemas visuais forxados tanto na fotografía como na cinematografía soviética dos anos vinte.

foto increible blanco Amor.jpg

Podemos constatar que a foto Festa está mal datada. Grazas a unha compartiva cunha foto da familia guardesa Álvarez Lomba podemos constatar como a fotografía “Festa” foi feita no ano 1970.  As dúas fotos, case de maneira asombrosa, retratan o mesmo instante. Polo tanto, se a fotografía titulada “Pescantina” está ben datada (cousa que habería que cerciorarse) podemos decir que Eduardo Blanco Amor tivo varias estadías na Guarda.

Estas fotografías engrosan o Arquivo Blanco Amor da Biblioteca da Deputación de Ourense, un arquivo fotográfico con máis de tres mil clixés polo que non é de estrañar que se atopen máis imaxes que fagan relación á Guarda ou a concellos próximos. Aproveito a ocasión para que o Concello da Guarda se interese por este legado e programe unha mostra fotográfica no que se poda ver parte destes fondos.

Xurxo González