Arquivo da categoría: Trega

OS MUROS DAS LEIRAS NA GUARDA

A Guarda ten un patrimonio cultural ao que nunca lle prestou atención e que se atopa diante dos nosos ollos. Desde sempre ficou esquecido de calquera tipo de consideración e xa non digamos de calquera proposta de conservación, estamos a falar dos muros das leiras na Guarda. O 31 de agosto de 2016 saíu publicado no Diario Oficial de Galicia unha resolución onde a Dirección Xeral de Patrimonio inclúe no Censo de Patrimonio Cultural a técnica tradicional da construción da pedra como manifestación do patrimonio cultural inmaterial. Neste punto hai que aclarar que a intención desta iniciativa non está en protexer os valados tradicionais que podan ter as case 14 millóns de propiedades que hai en Galicia senón todos os saberes e prácticas que carrexou esta disciplina ancestral.

Se paseamos pola Guarda e o facemos con atención podemos ver como o territorio esta fragmentado nun mosaico enorme de propiedades e na súa maioría están delimitados por aliñamentos de pedras, formando muros. Obviamente cada peche foi feito por persoas e en tempos diferentes mais podemos darlle un carácter de conxunto que nos leva a disparar as apreciacións. Así, dunha maneira sucinta, podemos dicir que a suma de todas estas construcións podemos definilas como unha das maiores construcións humanas feitas na Guarda.

20170819_162026

Actualmente este conxunto patrimonial sufriu unha grande recesión, moitas destas fincas foron empregadas para a construción de vivendas e outras foron abandonadas dos seus usos agrícolas. Malia esta minoración podemos establecer cales foron as súas dimensións reais. Poñamos como exemplo unicamente a fachada atlántica que vai desde A Guarda até a desembocadura do Miño. Son 3 km onde hai unha media de 8 niveis de fincas contrarrestando o desnivel e iso nos leva a unha cifra de 24 km de muro. Mais esta cifra aumenta considerablemente  se consideramos os muros que existen dentro do centro urbano da Guarda, na zona das Loucenzas, no Castro ou na zona de Camposancos.

20170819_171150

Estes muros destacan sobre todo en zonas onde é máis acusada a pendente. Teñen como función formar socalcos nas abas do monte Trega e do Terroso. A idea é conter o terreo e formar terrazas para empregalas para a agricultura, unha sorte de bancais con semellanzas ás que existen na Ribeira Sacra. Existen dous tipos de muro; uns paralelos a ladeira da montaña e outros muros perpendiculares que separan as distintas propiedades. Os muros de contención son os máis consistentes xa que teñen como función evitar a erosión da auga da choiva. Estes muros funcionan como contedores de terra fértil, de terra negra, do que se chama humus.

20170819_172234

A técnica empregada é a de cantería e a labra de pedra, uns coñecementos tradicionais conformados ao longo da historia baseados no emprego da pedra para que o ser humano se adaptase ás condicións do hábitat. A práctica da construción da pedra en seco parte dun coñecemento do material, do desenvolvemento de procesos de escolma e transporte e da habilidade de construír estruturas estables que poden posuír características propias e recoñecibles tanto no tectónico como no creativo.

cercas de piedra

Non podemos dicir que nos muros da Guarda haxa un estilo propio na construción destes valados. Como xa quedou referido existe moita heteroxeneidade e como moito poden quedar englobados dentro de subgrupos galegos máis amplos onde existe unha maior correlación de fórmulas de traballo da pedra máis adaptadas á conformación de certo paisaxe. Tipoloxías clasificadas pola Escola Galega da Paisaxe nun estudio exhaustivo para a Consellería de Medioambiente (ver gráfico). Pero o que podemos ver no patrimonio acoutado na Guarda é como desde tempos inmemoriais hai unha necesidade de dominar a pedra. Isto determina que haxa momentos determinantes na historia onde esta relación sexa máis intensa, non obstante, lonxe de que centrar a atención nestes momentos álxidos o noso interese céntrase en como esta actividade enxergou no facer do cotiá pasando a engrosar o estadio da tradición.

Se buscamos as orixes podemos establecer unha xenealoxía interesante que se remonta aos usos líticos da prehistoria, á mampostería castrexa, aos perfeccionamentos romanos, as prácticas dos obradoiros medievais, á funcionalidade moderna e ao emprego de novos materiais nunha época máis contemporánea. Mais a pedra é o centro de todo e non se entendería o seu emprego sen ter próximos puntos de extracción. O chan granítico e o que máis abunda na Guarda sobre todo na súa vertente occidental, a que constitúe a fachada atlántica. Ao longo desa zona existen puntos onde se puideron sacar pedras: amoreamentos naturais de pedras, pedras da costa, marcas de guillos en laxes e, xa en tempos máis recentes, canteiras. Tampouco podemos esquecer que existiu ao longo dos tempos un constante reemprego das pedras dos castros e tamén non se pode dubidar de que se trouxera pedras doutras zonas próximas.

20170819_165935

Este último dato pode levarnos a pensar que ciclicamente chegaban A Guarda grupos de canteiros a desempeñar eses traballos. Estas mans serían quen farían os despeces e as labras máis senlleiras que podemos atopar nos muros de vivendas e valados da Guarda. Un perfeccionamento que se pode ver no desempenar das caras, no encaixe do escuadrar, nas formas do desbastar, nos restos de apicoar e no pulir da labra. Deses recursos e dos modelos profesionais habería unhas reinterpretacións menos refinadas que as farían os albaneis ou mesmo os propietarios máis avezados.

Tamén hai que dicir que esta práctica alcanzou o seu esplendor nas décadas posteriores a Guerra Civil cando a carestía e as fames facían que todos os campos estivesen cultivados. Nesa altura é cando a pedra comézase a mesturar con outros materiais como ladrillos, arames, argamasa, cemento, madeira, bobidillas, formigón… Mais o progreso e o desenvolvemento económico fixo que pouco a pouco as leiras foran quedando a monte, abandonadas, ficando os muros agochados entre a maleza.

20170819_161450

Dicir que normalmente as superficies das leiras que caracterizan a fachada atlántica da Guarda son dun tamaño mais ben pequeno. Un tamaño reducido que ven dado pola acusada pendente, pola proximidade das zonas de vivendas e polo división das herdanzas. Normalmente a forma destes campos son rectangulares onde destacan muros rectos aínda que tamén hai exemplos de muros curvados adaptados á orografía ou pola existencia dalgún obstáculo. Os muros paralelos teñen maior tectonismo chegando a ter nalgúns casos máis de 3 metros. Nestes casos os muros caracterízanse por ter pedras de maior tamaño na parte baixa. Mentres os muros perpendiculares ou de separación están formado por pedreiras e chantos. A altura destes muros é máis escasa, oscilando a altura de menos de 1 metro e a súa utilidade é de separación, buscar algo de privacidade e de resgardo do vento.

20170819_172313

A complexidade dos muros ven dado pola súa altura, pola súa anchura ou pola súa adaptación do terreo absorbendo pedras naturais ou laxes. Mais ao longo do tempo se lle foron engadindo elementos adxectivos: como marcos, picoutas, bancos, chanzos, escadas, canais de auga, sumidoiros, portas, pequenos alpendres, pozos, fosas… A isto hai que sumar o trazado viario. Camiños e sendas que normalmente teñen unha disposición perpendicular ao térreno e facilitan o acceso a zonas illadas. Estes vieiros reciben o nome da toponimia da zona: Marouco, Cuchiño, Carril, Cal, Punta da Cruzada, Santa Catalina, Bouza Grande, Fontequente… Algúns destes camiños tiñan zonas de empedrado ou escadas para facilitar o seu tránsito. Tamén hai que ter en conta os pasos de servidume, camiños paralelos, aos pes dos muros que permitían aos distintos propietarios acceder as súas leiras. Estes pasos estreitos, de funcións similares aos arrós, normalmente estaban sinalizados por aliñamento de pedras ou delimitados por algún cultivo especial como podían ser as verzas. Por ultimo dicir que os camiños paralelos máis importantes foron finalmente urbanizados por rúas ou estradas xa que negociaban mellor o salvar a pendente do terreno.

20170819_170415

Unha lei de veciñanza que tamén comporta outras correspondencias como cando se producía un derrube pola choiva, o que se chama barroucas. Neste caso é obriga do propietario da leira de arriba a reconstrución do seu muro. Esta acción destrutiva da natureza prodúcese cando non hai un coidado dos muros e as raíces da vexetación moven as pedras e favorece ao desaugue descontrolado da auga. Ultimamente estas reparacións fanse con pranchas de pedra traídas de fóra. Este método cubre máis superficie de muro e resulta mais fácil o traballo mais supón unha gran alteración das prácticas tradicionais da zona. Non obstante estes cambios na técnica de construción dos muros da leiras da Guarda hai que pensalos non como unha perturbación senón como o último chanzo na tradición que desde os seus orixes busca a maneira máis funcional de modificar a paisaxe para beneficiar os seus intereses.

Por último dicir que na execución desta práctica está afianzada polo transcorrer do tempo. Nesa longa marcha de transformación do terreo as terrazas puideron sedimentar moitos vestixios: xacementos prehistóricos, túmulos, petróglifos, castros, salinas, salazóns, tumbas, capelas, minas, inscricións, marcas, agochos…

20170819_172425

Agora so queda inverter a tendencia: pararse no camiño, ver o que nos rodea, evitar o esquecemento, fixarse neste patrimonio soterrado en silencio e deixar á luz as moitas sorpresas que pode deparar. Algunhas autoridades xa están tomando cartas no asunto, agora so falta que as autoridades locais fagan o propio e realicen un inventario e un estudio sobre este patrimonio para conservar o existente e para poñelo en valor. A estas alturas xa podemos dicir que temos un elemento máis a considerar no patrimonio da Guarda.

Xurxo González

Advertisements

A INCREÍBLE HISTORIA DE DÚAS FOTOS

Festa do Monte de 1970, Xura da Banda Negra, algún familiar de Conchy ALomba saca unha foto e no mesmo momento outra persona saca outra con ángulo diferente, á esquerda e con contrapicado. Esa persona era o escritor ourensán Eduardo Blanco Amor que fixo varias visitas A Guarda. Unha coincidencia sorprendente e increíble!

foto increible blanco Amor

BLANCO AMOR NA GUARDA

Microsoft Word - blanco amor.doc

Cada verán A Guarda énchese de visitantes procedentes da Cidade das Burgas, unha relación estreita entre as dúas localidades miñotas que ten como ilustre precedente a estancia dun dos ourensáns máis senlleiros: Eduardo Blanco Amor (Ourense 1897-Vigo 1979). Este escritor foi un dos grandes persoeiros da cultural galega do século XX que, como imos ver,  nun principio, tivo unha breve estancia na Guarda documentada a través da súa obra.

De Blanco Amor sábese que a súa faceta máis sobranceira foi a de escritor, non obstante tamén se decantou polo xornalismo e pola fotografía. O seu saber na escrita empregouno para recorrer mundo facendo reportaxes relatando as súas viaxes e, claro está, fixando imaxes coa súa cámara. Do seu traballo fotográfico dá conta no libro: Blanco Amor, Eduardo: A ollada do desexo. Obra fotográfica 1933-1973, Vigo, Editorial Galaxia, 2004. Unha publicación que se estructura en distintos capítulos, agrupando as fotografías segundo a súa cronoloxía, temática e teimas estéticas.

Segundo se sabe Blanco Amor gustáballe moito o mar e no 1929 embarcouse nun balandro de pesca chamado “Norita” e percorreu varios portos de Galicia. Desta primeira xeira sabemos que estivo en Baiona mas non sería de estrañar que tamén chegase até A Guarda. Tamén sabemos que viviu longos períodos en Vigo polo que non sería de estrañar algunha que outra visita. Mas si podemos documentar a súa estadía no noso pobo cando tras vinte tres anos de exilio volveu a Galicia en 1958 e a percorreu acompañado polo seu amigo Valentín Paz Andrade. Segundo a datación oficial nesa viaxe sacou fotos na Guarda e dúas engrosan o devandito libro de escolma fotográfica.

Esta viaxe de reencontro con Galicia durou dous meses: xuño e agosto de 1958. Foi unha parada dun periplo que tiña como destino Italia e Francia e que lle propuxo facer a Escuela Superior de Bellas Artes da Universidad de La Plata de Buenos Aires. De Galicia percorreu varias zonas tamén documentadas fotograficamente mais o interese polo Baixo Miño puido vir da súa amizade en Buenos Aires co goianés Eliseo Alonso a quen lle fixo o prólogo do seu libro Contos do Miño en 1956.

A primeira foto leva por título “Pescantina” e é unha vista case cenital sacada nas Laxes, no cruce de rúas entre a Rúa do Medio e un transversal que vai cara Mazaracos. Nesa superficie aparece andando unha muller vestida de rigoroso loito que leva na cabeza un canastro con aparellos de lavar a roupa na fonte, e de supor que sería a da Ribeira. O irregular lousado das rúas están cubertos por aparellos de pesca (rediñas) dispostos xeometricamente causando un grande efecto estético. Lembremos que os motivos mariñeiros eran unha excelente figuración para encarreirar neles os presupostos definidos polas vangardas, tal como no seu momento influíu na fotografía do alaricano José Suárez.

Microsoft Word - blanco amor.doc

A segunda foto leva o título de “Festa” e é unha espectacular imaxe onde se retrata unha escena da Festa do Monte, este tema permítenos situar máis exactamente cando foi a visita deste célebre ourensán; na segunda semana de agosto do ano 1958. Na fotografía aparece un grupo de homes con varios instrumentos musicais (gaita, caixa e pandeireta) arredor dun home bebendo dun garrafón. Tendo en conta a inclinación sexual de Blanco Amor viuse irremediablemente atraído polo ritual físico da “xura” no que, daquela, unicamente se facía unha ostentación do corpo masculino. Como dato curioso podemos observar como a maioría levan unhas camisetas con debuxos idénticos no que pode ser unha primeira etapa das chamadas bandas mariñeiras. Emporiso a foto vai máis aló dos contidos e destaca polo seu acusado formalismo; unha composición no que a figuración representa 1/3 da foto para retratala ante un amplo ceo e para iso necesita dunha angulación nun contrapicado notábel. Unha imaxe que se adapta moi ben aos esquemas visuais forxados tanto na fotografía como na cinematografía soviética dos anos vinte.

foto increible blanco Amor.jpg

Podemos constatar que a foto Festa está mal datada. Grazas a unha compartiva cunha foto da familia guardesa Álvarez Lomba podemos constatar como a fotografía “Festa” foi feita no ano 1970.  As dúas fotos, case de maneira asombrosa, retratan o mesmo instante. Polo tanto, se a fotografía titulada “Pescantina” está ben datada (cousa que habería que cerciorarse) podemos decir que Eduardo Blanco Amor tivo varias estadías na Guarda.

Estas fotografías engrosan o Arquivo Blanco Amor da Biblioteca da Deputación de Ourense, un arquivo fotográfico con máis de tres mil clixés polo que non é de estrañar que se atopen máis imaxes que fagan relación á Guarda ou a concellos próximos. Aproveito a ocasión para que o Concello da Guarda se interese por este legado e programe unha mostra fotográfica no que se poda ver parte destes fondos.

Xurxo González

GARCÍA RODERO NA FESTA DO MONTE

1501524371_465458_1501526573_noticia_normal_recorte1

No día grande da Festa do Monte do ano 2010 unha muller duns 60 anos deambulaba anonimamente entre a xente congregada na cima do Santa Trega. Movíase con curiosidade observando todo e interesándose pola algarabía e o balbordo do ambiente festivo. A muller ía con varias cámaras fotográficas pendurando do pescozo. Non sacaba moitas fotos mais buscaba con teimosía o momento axeitado. Ela era Cristina García Rodero.

Algún dos froitos desa xornada expuxéronse no Centro Galego de Arte Contemporáneo na ampla retrospectiva (case 300 fotos) do traballo que, en distintas quendas, realizou por Galicia. A exposición levou o suxerinte título de “Trastempo” e tivo lugar entre novembro de 2010 ata febreiro de 2011. Este traballo recente viña a poñer o colofón a este devir de imaxes da autora, unha especie de percorrido no tempo a través de instantáneas sobre as festas máis importantes de Galicia, entre elas a Festa do Monte que tivo un protagonismo especial con 5 fotografías.

Cristina García Rodero naceu en Puertollano, Ciudad Real, no ano 1949. Estudou Belas Artes na Universidade Complutense de Madrid pasando a impartir aulas en 1983. Decantouse por experimentar no eido da fotografía. Un traballo que tivo visibilidade na publicación de varios libros, coa ilustración de moreas de revistas e participando en diversas exposicións por todo o mundo. Mais o seu recoñecemento chegou primeiro co World Press Photo en 1993, despois co Premio Nacional de Fotografía no ano 1996 e, finalmente, a súa consagración internacional materializouse, no ano 2009, co ingreso na prestixiosa axencia de fotoxornalismo Magnum.

O comezo desta xeira comezou nun afastado 1973 cando a fotógrafa recibiu unha bolsa da Fundación Juan March para realizar o que, ao final, é o seu grande proxecto vital: fotografar as costumes e as festas de toda España. Neste periplo non tardou en recalar en Galicia e aquí atopou un país moi rico en tradicións cheas de atavismo e cun amplo mostraxe de ritos e supersticións: Cristo da Agonía de Xende, Nosa Señora da Franquita, Nosa Señora dos Milagres de Amil, Nosa Señora do Corpiño… Nestas series de fotos atópanse algúns dos emblemas do seu traballo e, do máis importante, da súa mirada.

Para ampliar o seu proxecto de España oculta recuncaría a Galicia dunha maneira cíclica. Foi a mediados dos anos 80 cando García Rodero deu coa Festa do Monte, acudindo con reiteración (1985, 1987 e 1988) na procura de instantáneas. No 2010 retornou outra vez sabendo que era unha parada inescusable na última xeira por Galicia para pechar con solvencia este itinerario temporal. Mais os arredores da Guarda tamén chamarían a súa atención, fotografando o Curro da Valga e de Mougás ou a romaría de San Campio de Figueiró.

García Rodero é unha viaxeira incansable mais apesares disto ten a peculiaridade que ela non conduce. En todos os seus proxecto os fixo desprazándose en medios de transporte públicos e completando partes do camiño a pe. Isto permítelle que chegue aos lugares con tempo, que se enxaugue da esencia de cada tradición e saiba, a ciencia certa, o que está a fotografar. Logo permanece sen presa no escenario agardando polo momento. O seu traballo e exhaustivo, non pola cantidade de fotos que saca, senón pola paciencia en atopar a imaxe xusta.

A exposición en Santiago comezaba polas fotos da primeira visita onde a atención recaeu nas celebracións tradicionais, centrándose tanto nas cuestións dos ritos arredor da relixión como nos aspectos máis sociais que engloban as romarías. Pequenos microcosmos onde se reflicte a herdanza milenaria dun pobo, o seu imaxinario colectivo. Mais estas escenas amosan a devoción relixiosa, as crenzas cegas, as supersticións, o sufrimento, a enfermidade… Sentimentos extremos que se condensan nas facianas e na estrutura dialéctica das súas fotos cheas de contrastes: de fronte-de costas, branco-negro, novo-vello, muller-home, claridade-escuridade, interior-exterior… Unha espectacularidade en forma e contido que dá luz ao distanciamento que produce o ser unha observadora de fóra, ao contrario da sobriedade e contención que transmite as súas fotos artistas galegos como Virgilio Vieitez.

Nos anos 80 García Rodero amplía os seus motivos e se decanta polas festas e ritos profanos. Desa altura son as fotos que saca no entroido ourensán, nos curros, nos incendios e nas romarías pagáns. Nesta aldraba o interese gravita cara os corpos en éxtase por paixón, diversión ou por esforzo físico. Deste modo o espectro de emocións que atopa nos galegos amplíase. Unha xeografía de sentimentos facilmente comunicables ao espectador facéndoos transcender á universalidade.

Mais nestes 35 anos o estilo de García Rodero foi evolucionando. Tecnicamente o paso da película analóxica ao dixital acontece no 2005. Mais os cambios son moito máis sutís. Comeza facendo súa certa influencia do documentalismo americano (Paul Strand e Walker Evans) mais coa pegada clásica nas composicións recorrendo a esquemas propios da pintura (con énfase nas maternidades). Unha base pictórica reforzada con xogos acusados coa luz (ao Cartier Bresson), potenciada pola irrealidade do branco e negro acadando a sensación de intemporalidade. Mais, segundo decorre a súa traxectoria, se achega cada vez máis aos personaxes para que estes funcionen de mediadores.

Esta evolución se pode comprobar nas fotos da Festa do Monte que engrosaron a exposición. Nas primeiras fotografías sacadas no Trega podemos ver como son moi amplas, con grupos con moitos personaxes, existindo moito “aire” entre os protagonistas das accións. Pasiones (1985) é un picado contra o chan da explanada da Casa Forestal onde cinco parellas bícanse estirados no chan. En Más cerca del sol (1987) vemos a un grupo de mozos manteando polo aire a unha rapaza e en Guerreros (1988) os protagonistas son uns mozos rachándose as camisetas. Mentres nas máis actuais o plano péchase. En Entrelazados (2010) unha parella bícanse detrás do sorriso pícaro dunha rapaza. E, por último, no Coronado do campo do obelisco, un mozo medio nú e cun plástico dun garrafón na cabeza interpela violentamente á mirada do espectador. O ciclo péchase.

Obviamente o traballo de García Rodero ten a facultade de non deixar indiferente ao espectador. As fotografías sacadas na Festa do Monte son exemplos bastante bos para ilustrar o seu devir artístico mais tamén para por en solfa as súa característica máis criticable que é o de certo sensacionalismo parecido ao que caracteriza o traballo do fotógrafo brasileiro Sebastián Salgado. Neste punto é cando vemos a autora máis próxima ao xornalismo que ao mundo da arte, mais somos conscientes de que a traxectoria e a profesionalidade da fotógrafa manchega lle permiten uns resultados sorprendentes. Uns logros derivados do seu coñecemento pictórico que fan que as súas fotografías adquiran ese “punctum” no que condensa a acción e o sentimento da realidade. Así as súas fotos se soen apoiar en “postas en escenas” dunha sociedade que, desde a antigüidade, asume a teatralización dunha chea de escenificacións de ritos e conductas. Sabedora disto García Rodero practica con descaro esta retórica que lle permite afondar na natureza da representación e incrementar o grado de manipulación da atención do espectador.

Xurxo González

*Artigo publicado no libro da Festa do Monte de 2011, nesa ocasión este texto ía acompañado con tres fotografías que ilustraban o texto.

O Monte Trega no cinema

Agora que xa remataron as conferencias organizadas polo Concello da Guarda sobre distintos aspectos relacionados co Monte Trega, co gallo do Centenario da Sociedade Pro-Monte, hai que dicir que se bota en falta sinalar a súa presenza no cinema. Malia agardar ansiosamente o convite para facer unha presentación nalgún recinto acondicionado para tal ocasión Proxecto Socheo vai a aproveitar o seu ano de traballo para, coma se fora unha filmcomission guardesa, ilustrar dunha maneira moi interactiva os distintos intentos e intereses de filmar o Monte Trega ao longo da historia do cinema.

***

O Monte Trega é un elemento paisaxístico de primeira magnitude. É un vértice xeodésico que sobresae de maneira especial na paisaxe. Un punto do terreo ao que as súas peculiaridades case illadas o converten nun miradoiro excepcional do espazo que o circunda. Unhas vistas espectaculares que, en días de bo tempo, pode facer que a mirada poida estenderse cara o infinito dunha maneira incrible. Desta posición estratéxica déronse conta xa os primeiros poboadores. As distintas civilizacións deixaron abondosas pegadas no seus cumios e abas, mais a súa presenza impoñente tamén motivou que fose un importante referente social de todos os veciños da bisbarra. Mais a súa fama foi alén das fronteiras e coincidindo coa popularización do turismo comezou a servir de atracción a xente de todo mundo.

Moi rapidamente intentouse buscar o xeito de inmortalizar plasticamente estas visitas. E é desta maneira como primeiro coas fotografías e logo co cinema vemos como se repiten algúns motivos, perspectivas, encadres, algunhas panorámicas, os puntos axeitados onde situar a cámara … Ao longo do tempo xentes que non se coñecían entre so coincidiron á hora de tomar a decisión de afrontar cal era o mellor xeito de rexistrar a espectacularidade e a inmensidade desta paisaxe. Coa lectura destas imaxes pódese facer unha chea de interpretacións que van alén do cinematográfico e, así, neste cristal poliédrico podemos sacar lecturas como documentos históricos, sociolóxicos, paisaxísticos, ecolóxicos, climáticos, demográficos, arqueolóxicos, etnográficos … Vemos logo como o cinema pode ser unha excelente canle coa que recoñecer e interpretar o noso pasado.

1. Etapa previa.

Antes de que fixera presenza o cinema para retratar o Trega hai que facer referencia ao mundo fotográfico que desde o último terzo do S. XIX comezou a ter A Guarda como motivo desde distintas vistas. Debemos sinalar como hai estampas e postais da Guarda onde sae o Trega total ou parcialmente en coleccións fotográficas de fotógrafos itinerantes. Unha das máis coñecidas e a colección Kasado. Neste artigo non tiraremos deste fío mais hai que sinalar os grandes arquivos pertencente aos fotógrafos locais que acompañaron a vida da Guarda ao longo do s. XX. Tamén neste primeira etapa hai que falar dos aparellos ópticos, elos fundamentais na aparición do cinema. Por exemplo, nos arquivos da Real Academia Galega custódiase un visor estereoscopio con fotografías do Trega. Este trebello óptico foi de realización local, da Casa Taboas-Artes Gráficas, un estudio fotográfico radicado (?) na Guarda.

2. Cinema silente.

Do mundo da fotografía e das innovacións ópticas chegou o cinema. Mais o cinema deuse conta da existencia do Trega na década dos anos 20, con producións onde se intentaban explorar as posibilidades pictóricas en producións para curar saudades de emigrantes. O Trega puido saír nun primeiro proxecto onde se recolleron imaxes paisaxísticas que levaba por título Viaje a través de Galicia y Asturias (1923) feita por Luís Rodríguez Alonso para o produtor vigués Méndez Laserna. Este filme non se conserva mais si o filme do mesmo director coa mesma idea Un viaje por Galicia (1929), producida polas Deputacións galegas para a Exposición Iberoamericana de 1929.

3. Cinema anos 30.

Este apoio a cineastas e proxectos foráneos non era do gusto dos cineastas locais, sobre todo do fotógrafo ponteareán, afincado en Vigo, José Gil, que fai unha serie de noticiarios e programas para a súa produtora Galicia Cinematográfica. En 1932 realiza Panoramas del Santa Tecla. Mais, quizais, as imaxes máis destacables do monte Trega apareceron fai un par de anos, en 2011, nunha filmoteca de Moscú. Sobre a autoría destas imaxes caben moitas especulacións e están entre o documental inacabado titulado Galicia, de Carlos Velo, ou podería ser parte de Mariñeiros, o filme máis buscado do cinema galego, dirixida polo fotógrafo José Suárez. Dicir que Suárez era un namorado da Guarda (finou no Hotel Martín Rey dun ataque o corazón o 5 de xaneiro de 1974) e que viñera a nosa vila, en distintas quendas, da man do etnógrafo ourensán Xaquín Lorenzo “Xocas”. O que si se pode aseverar e que estas imaxes foron filmadas en 1935, un ano antes do estalido da Guerra Civil. Nestas imaxes recuperadas vemos cómo era a famosa porta da capela de Santa Tegra coas gravaduras dos mariñeiros da Póvoa de Varzim. Estas imaxes son dos poucos documentos que se conservan desta importante peza de altísimo valor etnográfico, hoxe en día tristemente desaparecida.

4. Cinema anos 40 e 50.

Probablemente esta sexa a etapa máis erma no tocante a presenza do Trega no cinema. A posguerra freou o desenvolvemento do cinema. Mais probablemente sería o NO-DO a canle pola que se podería ver no cinema un maior achegamento a realidades locais. Ante a imposibilidade de ter constancia de todos os noticiarios aquí nomeamos un noticiario de 1960 dedicado aos temporais desa invernía. Como se pode ver, A Guarda sae puntualmente nun plano onde non sae o Trega mais non hai que descartar que aparecese en noticiarios anteriores. As filmacións do NO-DO eran feitos por cineastas-delegados emprazados en distintas zonas de España e, logo, facían a montaxe en Madrid.

5. Cinema dos 60.

En 1964 fílmase no Trega Así es Galicia, dirixida polo madrileño Santos Núñez para a produtora Leda Films. Un documental que facía un periplo polo territorio galego tendo como cita obrigada unha visita ao Trega que se fixo coincidir coa Festa do Monte para darlle máis carga pintoresca. Durante esta década houbo máis proxectos documentais de amplo espectro sobre Galicia polo que non sería estraño que algún destes recuncase na Guarda.

Dous anos despois, en 1966, o Trega serve de localización inicial do filme de temática infantil titulado Aventuras en las Islas Cíes, dirixida por Luis María Delgado. Filme onde no Trega se recrea unha cronoescalada ciclista infantil, unha diéxese narrativa para saciar o antollo das distintas vistas que se ofrecen desde a súa estrada.

En 1968 fílmase na bisbarra Más allá del Río Miño, dirixida por Ramón Torrado. Malia non concretar nomes da xeografía a meirande parte acontece no Baixo Miño. Da Guarda saen dous planos un onde se pode ilustrar o interese turístico do Trega polas vistas ao espectacular paisaxe e outra, imaxes da romaría da Festa do Monte, para ilustrar unha romaría en Torroña, onde comeza a acción do filme.

6. Cinema dos 70.

Nos anos 70 entran con forte peso as filmacións caseiras grazas a popularización da tecnoloxía, sobre todo no formato Super8 (tal como vemos no filme Más allá del Río Miño).

Hai bastantes mostras dos filmes familiares que se filmaron desde o Trega. Das que temos constancia son filmes de xente de Galicia, que vivía nas cidades, e que pasaban unha xornada de ocio no Trega. Así, por exemplo, representando esta casuística podemos ver filmes de Enrique Barreiro e Rafael Sabugueiro.

Nesta altura xa aparecen as primeiras gravacións de xente da Guarda, xente procedente da emigración ou profesinais liberais como poden ser J. A. Uris, Pedro Alonso ou José Quintas. Estes realizarán distintos filmes de carácter familiar onde, con maior ou menor incidencia, sitúan, de cando en vez, as súas cámaras en distintos lugares do Trega.

7. Cinema dos 80.

Coa chegada dos anos 80 volven chegar as filmacións de películas comerciais. Luis María Delgado volve dirixir outro filme en Galicia e busca, de novo, ambientación no Trega. O filme titúlase Loca por el circo. Produción de 1982 protagonizada por Teresa Rabal e onde vemos un espectacular número musical entorno as “pompas de xabrón” na cima do Trega.

A rodaxe de filme máis lembrada polos veciños da Guarda é a de La hora bruja, dirixida por Jaime de Armiñán en 1985. O Trega sae en varias secuencias, algunhas no propio monte e outras desde a vila da Guarda.

O outro filme que se filmou naquela altura na Guarda foi Gallego, dirixida en 1987 por Manuel Octavio Gómez e que contaba co protagonismo de Sancho Gracia. A película filmouse no Puntal intentando simular unha praia de Francia mais a presenza inconfundible do Trega delataba o engano.

Engadir neste período a curtametraxe titulada A lenda de Breogán. Unha gravación en vídeo feita por alumnos da Sangriña no Monte Trega, localización ideal para a adaptación do conto de Vicente Risco baseado na vida do caudillo celta.

8. Cinema dos 90.

Continúa a atracción das producións cinematográficas por situar as localizacións das súas historias “á sombra do Trega”. En 1992, Pedro Carvajal e Pedro Bauluz dirixen Martes de Carnaval filmada en gran parte en San Miguel de Tabagón mais conta con algún plano furtivo desde a cima do Trega onde recoller o val neboento e crear un ambiente mefistofélico.

En 1995, damos un chimpo ao outra beira do Miño e desde Caminha asistimos a como o Trega é o telón de fondo dunha secuencia dun filme de Manoel de Oliveira titulado Viagem ao Princípio do Mundo, o que suporía a última actuación de Marcelo Mastroianni no cinema. Mais o interesante é como Oliveira utiliza ao actor italiano como alter ego para lembrar a súa estancia (1918-1922) no colexio dos xesuítas da Pasaxe.

9. Cinema no s. XXI.

Finalmente entramos no novo século con máis incertezas que outra cousa. A produción audiovisual aumenta, aparecen as cámaras de vídeo dixitais e, finalmente, popularízanse os teléfonos móbiles con cámaras, todo isto fai que a presenza do Trega nas imaxes aumente exponencialmente. Se nos detemos na produción máis industrial observamos como a presenza do Trega atópase especialmente en dúas curtametraxes de creadores emerxentes: en Cousas de Kulechov (2007) de Susana Rey e no Berberecho II (2010) de Sepi Bazarra. Os dous empregan, de distinto xeito, o monte como espazo de ficción.

10. Conclusións.

-O Trega e a súa contorna posúe unhas características singulares que os fan moi atractivos á imaxe en movemento.

-Ao longo das distintas décadas o mundo do cinema achegouse ao Trega de distintas maneiras: vistas pictóricas, fito etnográfico, espazo de ficción, souvenir turístico…

-As imaxes creadas desde o Trega alimentan a consciencia da mirada e exercitan a súa viveza.

-As imaxes do Trega poden servir para viaxar pola historia e as maneiras de vivir os veciños que habitan os seus arredores.

-O Trega é unha adición de elementos significantes que acrecentan, até cotas insospeitadas, a súa constitución como icona.

-O Trega precisa de maior coidado e dunha proxección para o futuro e nesta tarefa o mundo audiovisual, e a súa linguaxe universal, ten que xogar un papel importante na súa potenciación.

Xurxo González

Proxecto Socheo